Jak odnaleźć sens życia? Przewodnik po ważnym pytaniu

Pytanie o sens życia rzadko pojawia się w spokojnym momencie. Wraca wtedy, gdy rozsypuje się odpowiedź, która wcześniej wystarczała: rola zawodowa, obecność drugiej osoby, jeden wieloletni projekt. Im mniej filarów tę odpowiedź podtrzymywało, tym większa pustka po jej zniknięciu. Dlatego szukanie zaczyna się od sprawdzenia, na czym stało dotychczas.

Czym jest sens życia, a czym poczucie sensu?

W rozmowach o sensie mieszają się zwykle trzy różne rzeczy. Sens życia to pytanie filozoficzne o istotę i cel ludzkiego istnienia. Poczucie sensu jest stanem psychicznym konkretnej osoby, a cel to zadanie, które da się wykonać i odhaczyć.

Rozdzielenie tych trzech pojęć zmienia pytanie, na które próbujesz sobie odpowiedzieć:

• Sens życia – pytanie o istotę i cel ludzkiego istnienia oraz o to, co czyni życie wartym trudu; odpowiadają na nie całe systemy filozoficzne i religijne.
• Poczucie sensu – stan konkretnej osoby: przekonanie, że własne życie ma znaczenie, a działanie zgadza się z wyznawanymi wartościami; daje się zmierzyć kwestionariuszem.
• Cel – zadanie z terminem i wynikiem, na przykład obrona pracy dyplomowej albo przeprowadzka; po wykonaniu przestaje działać i trzeba znaleźć następne.

W pomiarze psychologicznym poczucie sensu ma dwa składniki: rozumienie własnego istnienia oraz odczuwane znaczenie jego natury. Pierwszy odpowiada za spójność, drugi za wartość. Dopiero razem dają poczucie sensu, a każdy z nich może zawodzić osobno.

Dlatego można mieć pełny kalendarz celów i nie mieć poczucia sensu. Wystarczy, że zadania są zrozumiałe, ale obce – realizujesz plan, którego sam nie akceptujesz. Cel bez akceptacji daje ruch bez kierunku, a odhaczanie kolejnych zadań tylko odsuwa pytanie.

W psychologii pojęcie to dotyczy klarownego i możliwego do zaaprobowania kierunku działania na przyszłość. Te dwa słowa są gotowym kryterium: sprawdzasz, czy odpowiedź jest jasna, a potem czy potrafisz się pod nią podpisać. Odpowiedź „chcę zarabiać więcej niż znajomi” spełnia pierwszy warunek i nie spełnia drugiego, bo miarą staje się cudzy wynik, nie własna wartość.

Kiedy pytanie o sens wraca ze zdwojoną siłą?

Pytanie o sens rzadko przychodzi bez powodu. Wraca w momencie, w którym rozsypuje się dotychczasowa odpowiedź, a nie wtedy, gdy ktoś ma za dużo wolnego czasu. Wyzwalaczem jest zwykle zmiana unieważniająca dotychczasową rolę.

Sytuacje wyzwalające powtarzają się w podobnym zestawie:

• Śmierć bliskiej osoby
• Rozstanie albo koniec długiego związku
• Utrata pracy lub roli zawodowej
• Diagnoza poważnej choroby, własnej albo w rodzinie
• Zakończenie wieloletniego projektu
• Wyprowadzka dorosłych dzieci z domu
• Przejście na emeryturę
• Osiągnięcie celu, do którego szło się latami

Mechanizm jest w każdym z tych przypadków ten sam. Jeśli sens opierał się na czymś zewnętrznym – stanowisku, cudzej obecności, jednym projekcie – jego zniknięcie zabiera całą konstrukcję. Najtrudniej przechodzą tę zmianę osoby z jednym filarem, bo nie mają na czym stanąć w międzyczasie.

Po nagłej stracie źródła nadziei w trudnych chwilach zawężają się do kilku najbliższych osób i powtarzalnych czynności dnia. To normalna kolejność, nie regres – najpierw wraca rytm dnia, potem odpowiedź na duże pytania.

Dwa pojęcia opisują ten stan precyzyjniej niż samo słowo „kryzys”. Pustka egzystencjalna jest nazwanym wymiarem mierzonym w kwestionariuszach postaw życiowych, jedną z sześciu skal narzędzia liczącego 48 twierdzeń; oznacza poczucie, że własne działanie nic nie zmienia. Nerwica noogenna, pojęcie wprowadzone przez psychiatrę Viktora Frankla, opisuje cierpienie wynikające z konfliktu wartości, a nie z choroby.

Sam kryzys egzystencjalny nie jest zaburzeniem i mija wraz z ułożeniem nowej odpowiedzi. Jego nasilenie i czas trwania warto jednak omówić ze specjalistą, bo granica między przewartościowaniem a stanem wymagającym leczenia bywa nieoczywista. Pierwsze tygodnie po stracie są najgorszym momentem na duże decyzje dotyczące pracy, majątku czy przeprowadzki.

Drogi do sensu w logoterapii Viktora Frankla

Logoterapia to nurt psychoterapii skupiony na pytaniu o sens; stworzył go Viktor Frankl, neurolog i psychiatra, który przeżył Holokaust. Jej założenie brzmi tak: sensu się nie wymyśla, lecz odkrywa przez obserwację siebie i własnej sytuacji. Drogi dostępu są trzy, a trzecia pozostaje otwarta także wtedy, gdy dwie pierwsze są chwilowo zamknięte.

1. Twórcza praca i działanie

Chodzi o działanie, które wnosi coś na zewnątrz, nie o samą satysfakcję z pracy. Ten sam etat może dawać sens albo go nie dawać, zależnie od tego, czy widzisz efekt i czy ktoś go odbiera.

Trzy warunki odróżniają działanie sensotwórcze od zajęcia wypełniającego czas:

• Widzialny efekt, który potrafisz wskazać po tygodniu
• Zgodność z wartością wybraną przez ciebie, nie przyjętą z otoczenia
• Odbiorca, dla którego ten efekt cokolwiek znaczy

To droga najbardziej zależna od zdrowia, pieniędzy i okoliczności. Choroba albo utrata pracy zamyka ją na miesiące, dlatego opieranie całego sensu na dorobku jest ryzykowne.

2. Doświadczenia i relacja z drugim człowiekiem

Druga droga nie wymaga niczego wytwarzać. Wystarczy przyjmować to, co daje świat i druga osoba, bo sam kierunek uwagi poza siebie wystarcza. W logoterapii nazywa się to samotranscendencją, czyli wyjściem poza własne przeżycia w stronę kogoś lub czegoś.

Warunek jest jeden i łatwo go złamać. Uwaga musi być naprawdę na zewnątrz, a nie na sprawdzaniu, czy już coś czuję. Monitorowanie własnego stanu przerywa doświadczenie, które miało dać sens.

Źródła z tej grupy są dostępne bez nakładu pieniędzy:

• Bliskość z drugą osobą, także w milczeniu
• Obecność przy kimś, kto właśnie tego potrzebuje
• Kontakt z naturą, choćby godzina w lesie raz w tygodniu
• Sztuka: koncert, książka albo film, który zostaje w głowie na kilka dni
• Uczenie się czegoś nowego bez zastosowania zawodowego

3. Postawa wobec nieuniknionego cierpienia

Trzecia droga dotyczy wyłącznie sytuacji, których nie da się zmienić. Użyta za wcześnie zamienia się w bierność i w tłumaczenie sobie krzywdy, której nikt nie musiał znosić.

Rozstrzygnięcie zależy od jednego sprawdzenia:

• Sytuacja, którą można zmienić – zadaniem jest zmiana, nie szukanie w niej sensu; doszukiwanie się lekcji w cudzej przemocy albo w wyniszczającej pracy zabiera energię potrzebną na wyjście.
• Warunki niepodlegające zmianie – obszarem wolności zostaje przyjęta postawa: co z tym zrobisz, komu o tym powiesz, czego nie zaniedbasz mimo bólu.
• Przypadek niejasny, bez rozstrzygnięcia – traktuj go jak zmienialny do chwili, w której realne próby zmiany zostaną wyczerpane.

Pytanie o sens cierpienia warto zadawać dopiero po tym sprawdzeniu. To nie nakaz bycia silnym ani zgoda na krzywdę, bo postawa nie usprawiedliwia tego, co się stało.

Twórca logoterapii twierdził, że kto ma powód do życia, zniesie niemal każdy sposób życia. To teza o funkcji sensu, nie obietnica, że po jego znalezieniu przestanie boleć. W ciężkiej stracie ta praca zwykle wymaga wsparcia terapeutycznego, bo w pojedynkę łatwo utknąć w obwinianiu siebie.

Sens, szczęście i sukces – dlaczego bezpośrednia pogoń zawodzi?

Sensu, szczęścia i sukcesu nie zdobywa się frontalnie. Pojawiają się jako skutek uboczny zaangażowania w coś poza sobą – w dzieło, sprawę albo drugiego człowieka. Im mocniej robi się z nich cel sam w sobie, tym częściej się oddalają.

• Sukces jako jedyny cel – zwykle się oddala, bo każdą czynność oceniasz tylko po tym, czy przybliża wynik, a to wyklucza zaangażowanie w samo działanie.
• Pomiar szczęścia w trakcie działania – przerywa je; sprawdzanie, czy jest ci dobrze, wyciąga uwagę z zajęcia, które miało dać przyjemność.
• Działanie z odbiorcą poza tobą – poczucie sensu rośnie mimochodem, bo miarą staje się efekt dla kogoś, a nie własny stan.

Dwa słowa porządkują różnicę między życiem przyjemnym a życiem dobrym. Hedonia to dobrostan liczony przyjemnością i brakiem cierpienia, eudajmonia – dobrostan liczony zgodnością działania z wartościami. Przyjemność sprawdzasz w trakcie, a zgodność dopiero po fakcie.

Nadmierne przyglądanie się własnym stanom ma rozpoznawalny objaw. Im częściej wraca pytanie „czy już czuję sens”, tym mocniejsze poczucie pustki. Przeciwdziałanie polega na przeniesieniu uwagi na zadanie i na konkretną osobę, dla której coś robisz.

Ćwiczenia, które pomagają odkryć własny sens

Sensu nie odkryjesz samym myśleniem. Refleksja bez działania kończy się nowym zestawem pytań, dlatego ćwiczenia idą od nazwania wartości do sprawdzenia ich w zwykłym tygodniu. Kolejność ma znaczenie, bo bez wybranej wartości nie wiesz, co testujesz.

Myślenie jak mnich zaczyna się od tego samego kroku – oddzielenia własnych wartości od przejętych z otoczenia – i dopiero potem przechodzi do codziennej praktyki. Bez tego rozdzielenia testujesz cudze priorytety i dziwisz się, że nic nie przynosi ulgi.

Ćwiczenie ma czas, liczbę i kryterium wyniku:

1. Wypisz piętnaście wartości na jednej kartce, zaznacz pięć najważniejszych, a po tygodniu skróć listę do trzech. Zajmuje to około dwudziestu minut plus jeden powrót. Wynik masz wtedy, gdy wymieniasz te trzy z pamięci następnego dnia.
2. Odwróć pytanie o sens: zamiast „czego oczekuję od życia” zapisuj odpowiedź na „czego życie oczekuje teraz ode mnie”. Rób to przez cztery lub pięć wieczorów pod rząd, po pięć minut. Powtarzający się w zapisach temat jest wynikiem ćwiczenia.
3. Zanotuj dwadzieścia sytuacji z przeszłości, w których czas przestał się liczyć, zwykle w dwóch podejściach po kwadransie. Nie oceniaj ich, tylko wypisz. Poszukaj potem powtarzającego się motywu: rodzaju czynności, obecności ludzi, poziomu trudności.
4. Pisz o jednym trudnym doświadczeniu przez piętnaście minut, cztery dni z rzędu, bez zaglądania do wcześniejszych zapisków. Po tygodniu sprawdź, czy potrafisz opowiedzieć tę historię krócej i spokojniej. Przy świeżej traumie rób to z terapeutą, nie samodzielnie.
5. Testuj przez czternaście dni po jednym mikrodziałaniu dziennie zgodnym z jedną wybraną wartością: telefon do rodzica, dziesięć minut nauki, jedna przysługa. Zapisuj wieczorem, czy energii było więcej czy mniej. Wartość potwierdza się przy wyraźnej przewadze plusów.
6. Wróć do listy po trzech miesiącach i sprawdź, które z trzech wartości nadal potwierdzają się w tym, co robisz. Jedna wypadająca wartość to normalny wynik przeglądu, nie porażka. Podmień ją i zacznij kolejny dwutygodniowy test.

Ikigai, eudajmonia i absurd

Pytanie o sens zadaje niemal każda kultura, ale odpowiedzi rozchodzą się w czterech kierunkach. Piąte stanowisko podważa samo pytanie. Każde z nich daje inny punkt startu dla osoby, która szuka.

Ikigai

Ikigai to japońskie pojęcie oznaczające powód, dla którego warto wstać z łóżka. Składa się z czterech elementów i liczy się wyłącznie ich część wspólna, nie jeden z osobna.

Każdy element sprawdzasz jednym pytaniem:

• Ulubione zajęcia – przy jakiej czynności zapominasz sprawdzić telefon?
• Mocne strony – o co proszą cię inni, bo wychodzi ci to lepiej niż im?
• Potrzeby otoczenia – czyj problem umiesz zmniejszyć w najbliższym tygodniu?
• Płatne umiejętności – za którą z tych czynności ktoś już kiedyś zapłacił?

Ikigai bywa mylone z planem kariery i jednym zawodem marzeń. W pierwotnym rozumieniu jest codzienną motywacją obecną też w drobnych czynnościach, więc poranna kawa i opieka nad ogrodem mieszczą się w tym pojęciu. Praca jest jednym z możliwych miejsc jego realizacji, nie warunkiem.

Eudajmonia

Pełnia życia w rozumieniu greckim nie jest sumą przyjemnych chwil, lecz efektem działania zgodnego z cnotą. U Arystotelesa ocenie podlega sposób działania, nie samopoczucie danego dnia.

To najstarsza z omawianych odpowiedzi i z niej wyrasta współczesny podział dobrostanu na hedoniczny i eudajmoniczny. Zły dzień nie unieważnia sensownego życia, bo miarą jest kierunek, nie nastrój.

Odpowiedź religijna

W tradycjach religijnych sens jest dany z zewnątrz. Wynika z relacji z Bogiem i z perspektywy wykraczającej poza życie doczesne, więc człowiek go rozpoznaje, zamiast konstruować samodzielnie. Tę odpowiedź wyznaje znaczna część ludzi na świecie.

Konsekwencja praktyczna działa w dwie strony. Nie trzeba budować odpowiedzi od zera, ale kryzys wiary uderza wtedy w sens bezpośrednio. W wielu społecznościach ramy religijne, ideowe lub kulturowe wyznaczają sens za jednostkę, co czyni samą rozmowę o nim tematem drażliwym.

Absurd i sens tworzony wbrew brakowi sensu

To stanowisko przyjmuje, że świat nie ma sensu wpisanego z góry. Nie prowadzi jednak do rezygnacji: jeśli sensu nie da się znaleźć, zostaje wybrany i podtrzymywany codziennym działaniem.

Różnica wobec nihilizmu jest jedna i wyraźna. Nihilizm z braku sensu wyprowadza bezczynność, absurdyzm – obowiązek wymyślenia własnej odpowiedzi i trzymania się jej. Ta droga służy osobie, która nie przyjmuje żadnego gotowego systemu, a mimo to chce działać.

Sceptycyzm filozofii analitycznej

W nurcie analitycznym samo pytanie „jaki jest sens życia” bywa uznawane za źle postawione. Zarzut brzmi tak: słowo „sens” stosuje się do wypowiedzi i działań, więc przypisywanie go istnieniu jest nadużyciem języka. W polskiej filozofii taką krytykę formułował Józef Maria Bocheński.

Z tego zarzutu wynika konkretna korzyść. Według analizy naukowej pojęcia sensu życia samo określenie rozkłada się na kilka rozbieżnych kategorii znaczeniowych, dlatego rozmowy o sensie tak często się rozmijają. Zamiast jednego wielkiego pytania warto rozbić je na trzy węższe: co robić dalej, na czym mi zależy, komu jestem potrzebny.

Jak psychologia mierzy poczucie sensu życia?

Poczucie sensu daje się zmierzyć kwestionariuszem. Narzędzia pokazują przy tym rzecz najważniejszą dla praktyki: sens rozkłada się na kilka niezależnych wymiarów, które u jednej osoby mogą mieć zupełnie różny poziom.

• PIL, czyli Test Sensu Życia – najstarsze i najczęściej przywoływane narzędzie, mierzy natężenie poczucia sensu; jego część ilościowa liczy 20 pozycji przypisanych do siedmiu kategorii: cele życia, sens życia, afirmacja życia, ocena siebie, ocena własnego życia, wolność i odpowiedzialność oraz stosunek do śmierci i samobójstwa. Skrócona wersja liczy 6 stwierdzeń wyłonionych z pierwotnych 20, bez pozycji afektywnych, więc wynik nie miesza się z objawami lęku i depresji.
• MLQ, czyli Kwestionariusz Sensu w Życiu – 10 twierdzeń i dwie podskale po pięć pozycji: MLQ-P mierzy aktualną obecność sensu, MLQ-S potrzebę jego poszukiwania.
• SONG, test poszukiwania celów noetycznych – skala komplementarna wobec PIL, mierzy samo poszukiwanie sensu, oddzielone od jego posiadania.
• KPŻ, Kwestionariusz Postaw Życiowych – 48 twierdzeń, po osiem na każdą z sześciu skal: Cel, Spójność wewnętrzna, Kontrola życia, Akceptacja śmierci, Pustka egzystencjalna i Poszukiwanie celów; do tego dwie skale złożone, Osobowy sens i Równowaga postaw życiowych.
• PMP, Kwestionariusz Osobistego Profilu Sensu – 57 twierdzeń w siedmiu obszarach lokowania sensu: Osiągnięcia, Relacje z innymi, Stosunek do religii, Samotranscendencja, Samoakceptacja, Bliskość emocjonalna i Uczciwe traktowanie.

Zastosowania dwóch najpopularniejszych narzędzi rozchodzą się. Krótki kwestionariusz dwuwymiarowy służy do szybkiego sprawdzenia stanu i potrzeby, a do badania jakości poczucia sensu lepiej nadaje się dłuższy test z siedmioma kategoriami pozycji.

Wynik takiego kwestionariusza jest wskazówką, nie rozpoznaniem. Autorzy polskiej adaptacji kwestionariusza MLQ określili jego właściwości psychometryczne jako średnio zadowalające, bo analiza konfirmacyjna na próbie 397 osób nie potwierdziła zakładanej struktury dwóch podskal. Część narzędzi jest zresztą dostępna tylko dla psychologów, razem z normami potrzebnymi do interpretacji.

Wysoki wynik na obu podskalach nie jest sprzecznością. Obecność sensu i jego poszukiwanie mogą się uzupełniać albo wykluczać, zależnie od kultury i badanej grupy, więc można mieć jasną odpowiedź i dalej szukać kolejnej. Niska obecność przy wysokim poszukiwaniu to typowy układ w okresie przełomu.