Indywidualizm – czym jest i czym różni się od egoizmu?

Spór o to, czy indywidualizm jest tylko ładniejszą nazwą egoizmu, rozstrzyga się nie na poziomie deklaracji, lecz rachunku. Liczy się, kto płaci za podjętą decyzję: jej autor czy ktoś, kto w niej w ogóle nie uczestniczył. Dopóki koszt zostaje po stronie wybierającego, mowa o odrębności, nawet gdy otoczenie jest niezadowolone.

Czym jest indywidualizm i skąd wzięło się to słowo?

Indywidualizm to sposób patrzenia na świat, w którym punktem odniesienia jest pojedynczy człowiek: jego odrębność, samodzielność i prawo do decydowania o sobie. Kłopot zaczyna się przy jednym szczególe. To samo słowo ma trzy różne znaczenia, a ich mieszanie odpowiada za większość sporów o to, czy indywidualizm jest tylko inną nazwą egoizmu.

Każde z tych znaczeń ma inne przeciwieństwo, i właśnie przeciwieństwa najlepiej je rozdzielają:

• Postawa życiowa, czyli znaczenie potoczne – silne poczucie niezależności i osobistej odrębności oraz postępowanie odbiegające od ogólnie przyjętych wzorów i norm; w tym sensie ktoś mówi o sobie „jestem indywidualistą”.
• Doktryna polityczna i etyczna – stanowisko uznające jednostkę ludzką za najwyższe dobro; jego przeciwieństwem jest kolektywizm, czyli pierwszeństwo interesu grupy przed interesem osoby.
• Indywidualizm metodologiczny – pogląd w metodologii i teorii poznania, według którego realnie istnieją tylko byty jednostkowe; jego przeciwieństwem jest holizm, zgodnie z którym całość ma cechy niesprowadzalne do pojedynczych części.

Pojęcie powstało około 1820 roku we Francji i na starcie było zarzutem. Kojarzyło się z anarchią i rozpadem więzi między ludźmi, więc służyło do oskarżania, nie do opisu. Ocena zmieniała się dopiero przy przenoszeniu słowa do kolejnych krajów – gdzieś zostało obelgą, gdzieś stało się pochwałą samodzielności.

Znaczenie potoczne opisuje odchylenie od normy grupowej, dlatego jego naturalnym przeciwieństwem w codziennym doświadczeniu jest postawa konformistyczna, a nie altruizm. Zarzut „jesteś egoistą” trafia w zupełnie inną oś niż słowo „indywidualista”, choć w rozmowie oba padają wymiennie.

Egoizm i indywidualizm, czyli gdzie przebiega granica?

Różnica nie leży w tym, jak mocno ktoś skupia się na sobie. Indywidualizm i egoizm należą do dwóch osobnych osi: przeciwieństwem indywidualizmu jest kolektywizm, a przeciwieństwem egoizmu – altruizm. Dwie osie oznaczają, że postawy z jednej i z drugiej da się łączyć w dowolnych kombinacjach.

Oś indywidualizm

Ta oś odpowiada na jedno pytanie: kto jest podstawową jednostką odniesienia – osoba czy grupa. Na jednym końcu rozstrzyga własny plan i własna ocena sytuacji, na drugim interes rodziny, zespołu albo społeczności. Oś nie mówi nic o krzywdzie, tylko o tym, czyj interes wygrywa w razie sporu.

Sytuacja rozstrzygająca wygląda tak: dostajesz ofertę pracy w innym mieście, a rodzina liczy na twoją obecność w weekendy. Indywidualista decyduje według własnego planu, kolektywista według tego, ile straci grupa. Zmienia się kryterium wyboru, a żadna z tych dwóch decyzji nie musi nikomu szkodzić.

Ta sama oś porządkuje opis całych społeczeństw – socjologia i psychologia międzykulturowa mierzą nią, czy pierwszeństwo ma osoba, czy zbiorowość. Ten sam wymiar działa w skali jednej decyzji i w skali kultury narodowej.

Oś egoizm

Druga oś mierzy kierunek działania: na czyją korzyść wychodzi to, co robisz. Egoizm w klasycznym opisie to namiętna i przesadna miłość własna, przy której człowiek odnosi wszystko do siebie. To stan uczuciowy, nie stanowisko do obrony w dyskusji.

Indywidualizm opisywano zupełnie inaczej – jako uczucie spokojne i umiarkowane, które prowadzi do izolowania się od zbiorowości i pozostawania na uboczu z rodziną oraz przyjaciółmi. Egoizm ciągnie wszystko do siebie, a indywidualizm odchodzi na bok i zabiera ze sobą mały krąg bliskich.

Twarde kryterium jest jedno: czy realizacja własnego celu odbywa się na koszt konkretnej osoby. Jeśli tak, rachunek wystawiono komuś, kto go nie akceptował – i wtedy mowa o egoizmie. Jeśli koszt zostaje przy autorze decyzji, to odrębność, nawet gdy otoczenie jest niezadowolone.

Możliwe połączenia postaw

Dwie osie dają cztery kombinacje, a każda wygląda w codziennym życiu inaczej:

1. Indywidualista altruistyczny idzie własną drogą, ale owoc decyzji oddaje innym: rezygnuje z etatu, żeby prowadzić bezpłatne zajęcia dla dzieci z osiedla.
2. Własna droga na cudzy koszt to indywidualizm egoistyczny: ktoś bierze urlop w szczycie sezonu i zostawia zespół bez obsady.
3. Egoista bez śladu odrębności trzyma się grupy i jej reguł, dopóki mu się to opłaca – głosuje z większością, żeby nie stracić poparcia przy własnym awansie; ten wariant uznaje się za częsty.
4. Kolektywista altruistyczny podporządkowuje się grupie i realnie płaci za nią rachunek: bierze dyżur świąteczny, bo nikt inny nie może.

Sama informacja, że ktoś jest indywidualistą, nie mówi więc nic o tym, czy krzywdzi innych. Rozstrzyga dopiero to, kto płaci za jego decyzje.

Po czym poznać indywidualistę, a po czym egoistę?

Rozstrzyga jedno pytanie kontrolne: kto ponosi koszt decyzji – jej autor czy ktoś inny. Indywidualista płaci za swój wybór sam, egoista przenosi rachunek na osobę, która w decyzji nie brała udziału. Wszystkie pozostałe sygnały są wtórne wobec tego jednego pytania o koszt.

• Sprzeciw wobec zdania grupy utrzymany razem z jego kosztem – samodzielność sądu; człowiek nie zgodził się i przyjął wynikającą z tego stratę, na przykład odrzucenie własnej propozycji.
• Cudze ustalenia i terminy przesuwane bez pytania – egoizm; koszt opóźnienia przechodzi na tych, którzy planowali pracę pod wcześniejszą datę.
• Zadanie oddane komuś innemu, żeby zdążyć z własnym celem – egoizm; korzyść zostaje po jednej stronie, praca trafia do osoby, która się na to nie umawiała.
• Strata pokryta z własnej kieszeni po nietrafionym wyborze – odrębność bez egoizmu; autor decyzji nie szuka nikogo, kto zapłaci za pomyłkę.
• Sukces innych komentowany bez umniejszania – postawa nieegoistyczna; człowiek skupiony wyłącznie na sobie zwykle tłumaczy cudze osiągnięcie przypadkiem albo znajomościami.

Jednorazowe zachowanie nie klasyfikuje postawy. Ktoś zmęczony i przyparty do ściany raz przerzuci pracę na inną osobę i nie stanie się przez to egoistą. Liczy się powtarzalny wzorzec w podobnych sytuacjach, obserwowany przez kilka tygodni i wobec różnych ludzi.

Indywidualizm egoistyczny i rozwojowy

Za utożsamianie indywidualizmu z egoizmem odpowiada jedna z jego odmian, nie całe pojęcie. W myśli politycznej rozdziela się indywidualizm egoistyczny i rozwojowy, a kryterium podziału jest cel, któremu ma służyć autonomia jednostki.

Odmiana egoistyczna, wiązana z liberalizmem klasycznym i Nową Prawicą, największe znaczenie przypisuje własnym korzyściom i poleganiu na sobie. Wynik życiowy jest w niej sprawą jednostki, a nie wspólnoty. Ta wersja najłatwiej myli się z egoizmem, bo mówi o interesie własnym wprost.

Skrajną postać poglądu, że rezultat człowieka jest wyłącznie jego zasługą albo jego winą, przyniósł darwinizm społeczny, przenoszący walkę o przetrwanie na relacje między ludźmi. Doktryna indywidualistyczna nie musi jednak zawierać tego założenia i w większości wersji go nie zawiera.

Odmiana rozwojowa, stworzona przez nowoczesnych liberałów, przedkłada ludzki rozwój nad zaspokajanie indywidualnych interesów. Autonomia jest tu narzędziem: ma dawać ludziom warunki do rozwinięcia zdolności, również tym, którzy startują z gorszej pozycji. Wolność bez dostępu do nauki i opieki zostaje w tym ujęciu pusta.

Doktrynę od egoizmu odróżnia jeszcze jedno, formalne kryterium: przyznaje ona każdej osobie dokładnie takie same prawa. Nie da się jej użyć do uprzywilejowania siebie, bo z tej samej zasady korzysta każdy, komu twój wybór przeszkadza.

Ile indywidualizmu jest w polskiej kulturze?

Polska plasuje się w okolicach 60 punktów na wskaźniku indywidualizmu (IDV, Individualism Index), czyli po stronie umiarkowanie indywidualistycznej, blisko Niemiec i Francji. Progi interpretacji są proste: wynik 75 punktów i wyższy uznaje się za wysoki, a 35 i niższy za niski.

Skala rozciąga się od kilku do ponad 90 punktów, a wartości odniesienia pokazują, gdzie leży „umiarkowanie”:

• Stany Zjednoczone, około 91 punktów – górne odniesienie całej skali.
• Wielka Brytania, około 89 punktów – drugi kraj z samego szczytu.
• Rosja, około 39 punktów – wynik blisko strony kolektywistycznej.
• Gwatemala, około 6 punktów – dolny koniec skali i kultura silnie kolektywistyczna.

Norwegia z około 69 punktami stoi wyżej od Polski, choć oba kraje mieszczą się w tej samej części skali. Działa tam jednocześnie prawo Jante, nieformalna norma piętnująca wywyższanie się ponad grupę, co dobrze pokazuje, że wysoki wynik nie oznacza obojętności na zdanie otoczenia.

Sam wskaźnik pochodzi z modelu wymiarów kultury narodowej Hofstedego i jest jednym z sześciu wymiarów – obok dystansu władzy, unikania niepewności, „męskości”, orientacji długoterminowej i zaspokajania potrzeb. Skala powstała z ankiet wśród pracowników jednej międzynarodowej korporacji, zbieranych przez ponad dziesięć lat w około 50 krajach, na blisko 60 tysiącach odpowiedzi. To opis narzędzia, nie portret mieszkańców któregokolwiek z tych państw.

Ogólne zależności są przy tym dość regularne: im zamożniejszy kraj, tym wyższy indywidualizm, a im szybciej rośnie liczba mieszkańców, tym silniejszy kolektywizm. Wynik na tej osi zmienia się razem z warunkami życia, nie z charakterem narodowym.

Polska ma jednocześnie około 68 punktów dystansu władzy, czyli przedkłada relacje hierarchiczne nad równość pozycji. W pracy daje to charakterystyczne napięcie: ludzie chcą decydować o sobie, a mimo to czekają na zgodę przełożonego i rzadko podważają jego zdanie przy świadkach. Sprzeciw wypowiada się później i na osobności, nie w trakcie narady.

Skłonność do wykonania polecenia wbrew własnej ocenie sprawdzał eksperyment Milgrama, w którym uczestnicy zwiększali natężenie rzekomych wstrząsów, bo tak brzmiała instrukcja prowadzącego. Posłuszeństwo wobec autorytetu leży na innej osi niż indywidualizm, więc wysoki wynik na wskaźniku nie chroni przed wykonaniem cudzego polecenia.

W młodszych rocznikach postawy indywidualistyczne narastają szybko. Zmianę widać po tym, jak często decyzję o pracy, miejscu życia i formie rodziny podejmuje się bez oglądania się na oczekiwania rodziny, a nie po jakimkolwiek pojedynczym wskaźniku.

Indywidualizm a konformizm – co dzieje się pod presją grupy?

Konformizm to dostosowywanie się do oczekiwań otoczenia wtedy, gdy oznacza rezygnację z własnych przekonań. Całe rozpoznanie siedzi w słowie „wbrew”: liczy się to, czy zmieniasz zdanie przeciwnie do własnej oceny, a nie samo dopasowanie do grupy.

Cztery pytania zadane po naradzie, zebraniu albo rozmowie rodzinnej wystarczają, żeby ustalić, co naprawdę zmieniło twoje stanowisko:

• Sprawdź, czy w rozmowie padł fakt albo argument, którego wcześniej nie znałeś.
• Ustal, czy zmiana zdania nastąpiła przed poznaniem liczby głosów po drugiej stronie, czy po niej.
• Odtwórz uzasadnienie nowego stanowiska bez zdania „bo tak uważają wszyscy”.
• Zapytaj siebie, czy powiedziałbyś to samo w rozmowie z jedną osobą zamiast z całą grupą.

Samo dopasowanie do grupy nie jest konformizmem. Ustępujesz w wyborze restauracji, milczysz z uprzejmości, trzymasz się umowy, którą sam podpisałeś – w żadnym z tych przypadków nie porzucasz własnego sądu, tylko koordynujesz działanie.

Konformizmem staje się to przy trzech warunkach naraz: masz własną ocenę sprawy, rezygnujesz z niej, a powodem jest reakcja otoczenia, nie nowy argument. Brak choćby jednego z tych warunków zmienia rozpoznanie, bo z zewnątrz ustępstwo i rezygnacja z siebie wyglądają identycznie.

Mechanizm ulegania samej liczbie osób sprawdzał eksperyment Ascha, w którym badani wskazywali wyraźnie krótszą linię jako równą wzorcowi, bo tak odpowiadała przed nimi reszta grupy. Presja nie potrzebowała groźby ani nagrody – wystarczyła zgodna odpowiedź kilku osób.

Za tym efektem stoi społeczny dowód słuszności, czyli reguła, według której przy braku pewności traktujemy zachowanie innych jako informację o tym, co słuszne. Bywa użyteczna w nowym miejscu i przy braku danych, ale myli się dokładnie tam, gdzie większość powtarza czyjś błąd.

Przeciwieństwem konformizmu nie jest egoizm, tylko samodzielność sądu. Można ustąpić grupie i pozostać indywidualistą, można też postawić na swoim wyłącznie po to, żeby wygrać spór – a to drugie z indywidualizmem nie ma nic wspólnego.

Za co krytykuje się indywidualizm i kiedy zamienia się w izolację?

Najpoważniejszy zarzut nie brzmi „indywidualiści krzywdzą innych”. Brzmi: indywidualiści znikają. Krytyka wskazuje na wycofanie do małego kręgu bliskich i stopniowe wypisanie się z wszystkiego, co szersze niż rodzina i kilkoro przyjaciół.

• Krytyka konserwatywna – widzi w nim zagrożenie dla ustalonego ładu społecznego, w którym instytucje i obyczaj powstawały przez pokolenia.
• Myśl socjalistyczna – wskazuje, że wolność jednostki bez wspólnego działania niewiele daje osobom bez pieniędzy i zaplecza.
• Komunitaryzm – przypomina, że język, tożsamość i wartości człowiek dostaje od wspólnoty, więc jednostka opisana bez niej jest fikcją.
• Większość odmian feminizmu – zwraca uwagę, że model samowystarczalnej jednostki pomija opiekę i zależność, na których opiera się każde życie.

Osobno stoi zarzut najbliższy codziennemu doświadczeniu: indywidualizm prowadzi do izolacji jednostek i w istocie nie ma nic wspólnego z wolnością. Człowiek odcięty od zbiorowości traci wpływ na warunki, w których żyje, choć formalnie nikt niczego mu nie zabrania.

Wycofanie przebiega stopniowo, nie jednym postanowieniem. Najpierw odpada udział w sprawach wspólnych – zebranie wspólnoty mieszkaniowej, wybory do rady, praca w organizacji. Potem krąg kontaktów zawęża się do rodziny i dwóch, trzech znajomych.

Na końcu reguły życia ustalają ci, którzy zostali. Gdy z udziału rezygnuje wiele osób jednocześnie, wspólne normy tracą siłę wiążącą, a taki stan nazywa się anomią. Nikt tego nie ogłasza – proces widać dopiero po skutkach.

Trzy sygnały odróżniają odrębność od izolacji: brak choćby jednej osoby, której można powiedzieć o kłopocie; odmowa na kolejne zaproszenia przez wiele miesięcy z rzędu; przekonanie, że kontakt z ludźmi zwykle kończy się rozczarowaniem. Przy trwałym poczuciu wyobcowania warto omówić je z psychologiem, bo granica między wyborem samotności a jej kosztem przebiega inaczej u każdego.

Jak korzystać z własnej odrębności bez kosztów dla innych?

Zasada jest jedna: własny wybór zostaje własnym wyborem tylko wtedy, gdy jego koszt też zostaje po stronie autora. Wszystko poniżej tego progu jest przeniesieniem rachunku na kogoś, kto decyzji nie podejmował.

Reguły zamieniające tę zasadę na czynności do wykonania:

1. Nazwij koszt decyzji, zanim ogłosisz ją innym – wypisz, kto traci czas, pieniądze albo pracę, i ile tego jest; przy przesunięciu wspólnego wyjazdu kosztem bywa bezzwrotna zaliczka.
2. Oddziel odmowę od oceny osoby, która prosi – powiedz „nie” wobec zadania i nie komentuj jej motywów; sytuacja testowa to prośba kolegi o zamianę dyżuru w twój wolny weekend.
3. Sprawdź, czy sprzeciw dotyczy sprawy, czy samego bycia w mniejszości – zapisz stanowisko przed naradą i porównaj je z tym, co powiedziałeś na głos.
4. Utrzymaj co najmniej jedno zobowiązanie wspólne, którego nie renegocjujesz – cotygodniowy obiad z rodziną albo stały dyżur w organizacji traktuj jak termin z kalendarza.
5. Rozlicz osobno godziny przeznaczone dla siebie i dla innych – raz w miesiącu policz jedne i drugie, żeby nie brać własnej wygody za pomoc.

Część wyborów, które uznajemy za własne, powstaje przez naśladownictwo, czyli powtarzanie zachowań otoczenia bez świadomej decyzji. Sprawdzić to można w jednym momencie: kiedy decyzja zaczyna kosztować, wychodzi, czy stoi za nią własna ocena, czy cudzy przykład.