Inteligencja człowieka – czym jest i jak się ją mierzy?

Inteligencja nie ma w psychologii jednej definicji, a z badania i tak wychodzi jedna liczba. Ta liczba nie mówi, ile ktoś ma zdolności — pokazuje tylko, gdzie stoi względem osób w swoim wieku, na skali o określonym odchyleniu standardowym. Zmień skalę, a ten sam poziom sprawności dostanie inną wartość.

Czym jest inteligencja?

Inteligencji nie mierzy się tak jak wzrostu, bo nie jest rzeczą, którą można wskazać w ciele. Psychologia traktuje ją jako konstrukt teoretyczny, czyli pojęcie stworzone po to, by nazwać powtarzalną różnicę w skuteczności rozwiązywania zadań umysłowych. Procesy poznawcze, o których tu mowa, to spostrzeganie, uwaga, pamięć i rozumowanie.

Definicji jest kilkadziesiąt i każda przesuwa środek ciężkości w inne miejsce:

• Jan Strelau – względnie stałe warunki wewnętrzne, które decydują o efektywności działań poznawczych i kształtują się w interakcji genotypu, środowiska oraz własnej aktywności człowieka.
• Wilhelm Stern – ogólna zdolność przystosowania się do nowych warunków i wykonywania nowych zadań przy użyciu środków myślenia.
• David Wechsler – zdolność do działania z sensem, logicznego myślenia i radzenia sobie z przeszkodami.
• Jean Piaget – zdolność rozwiązywania problemów, czyli dochodzenia do celu wtedy, gdy droga nie jest z góry znana.

Część wspólna tych ujęć jest węższa, niż się wydaje. Wszystkie mówią o zadaniu nowym, do którego nie ma gotowego schematu, i o efektywności jego wykonania. To kryterium oddziela inteligencję od wyuczonej wiedzy – odtworzenie zapamiętanej procedury nie jest jej dowodem.

Różnica między definicjami nie jest sporem akademickim, bo definicja decyduje o budowie testu. Kto zakłada jedną zdolność ogólną, sprowadza wynik do jednej liczby. Kto zakłada kilka niezależnych zdolności, otrzymuje profil kilku wyników zamiast jednego.

W mowie potocznej pojęcie miesza się z mądrością. Na tym opiera się różnica między mądrością a inteligencją: mądrość obejmuje ocenę skutków decyzji i korzystanie z doświadczenia, inteligencja tylko sprawność rozumowania.

Skąd wzięła się w ogóle liczba w ilorazie inteligencji?

Nazwa ilorazu inteligencji pochodzi od zwykłego dzielenia. Pojęcie wprowadził w 1912 roku Wilhelm Stern: wiek umysłowy przez wiek życia, wynik razy 100. Dzisiejsze wyniki liczy się zupełnie inaczej, bo od pomysłu Sterna odstąpiono z powodu kłopotów z interpretacją wieku umysłowego.

Droga od pierwotnego wzoru do współczesnej skali ma dwa etapy:

1. Ustal wiek umysłowy, czyli poziom zadań rozwiązywanych poprawnie, podziel go przez wiek życia i pomnóż wynik przez 100.
2. Porównaj sprawność badanego z rozkładem wyników jego grupy wiekowej i wyraź ją na skali o średniej 100 i odchyleniu standardowym 15.

Rachunek na typowym przypadku pokazuje logikę starego wzoru. Dziecko ma 10 lat i rozwiązuje zadania na poziomie przeciętnego dwunastolatka: 12 podzielone przez 10 daje 1,2, a po pomnożeniu przez 100 wychodzi 120. U osoby dorosłej ten sam wzór zaczyna działać przeciwnie, bo wiek umysłowy przestaje rosnąć, a wiek życia rośnie dalej, więc iloraz maleje z każdym rokiem.

Nowa skala usuwa ten problem, ale zmienia sens wyniku. Liczba nie mówi, ile ktoś ma inteligencji, tylko gdzie stoi względem osób w swoim wieku.

Narzędzia, którymi psycholog mierzy inteligencję

Jednego „testu IQ” nie ma. Doborem narzędzia rządzą trzy kryteria: wiek badanego, jego kompetencje językowe i cel badania. Każde narzędzie dzieli zadania na werbalne, które wymagają rozumienia mowy, zasobu słów i wnioskowania o relacjach między pojęciami, oraz niewerbalne, wykonywane na przyborach, na przykład na klockach.

1. Skale Wechslera – WAIS-R i WISC-V

To najczęściej stosowana rodzina narzędzi. Wersję dla dorosłych opracował David Wechsler w latach pięćdziesiątych XX wieku, a jej polska adaptacja ma normy dla osób w wieku od 16 do 79 lat i składa się z jedenastu podtestów w części słownej i bezsłownej.

Wersja dla dzieci, WISC-V, obejmuje wiek 6-16 lat i obok ogólnego IQ daje pięć indeksów poznawczych, na przykład pamięć roboczą czy szybkość przetwarzania. Profil indeksów mówi psychologowi więcej niż jedna liczba, bo pokazuje rozjazd między mocnymi i słabszymi obszarami – dziecko może mieć przeciętne IQ ogólne i wyraźnie obniżoną pamięć roboczą.

2. Stanfordzka Skala Inteligencji Bineta – SB5

To pierwowzór testów inteligencji i narzędzie, które wprowadziło pojęcie wieku umysłowego. Bada się nim już od drugiego roku życia, a poza inteligencją ogólną mierzy inteligencję płynną, skrystalizowaną, pamięć roboczą i przetwarzanie wzrokowe.

Jako jedno z nielicznych narzędzi obsługuje oba końce rozkładu: służy zarówno do oceny stopnia niepełnosprawności intelektualnej, jak i do opisu zdolności wybitnych. Przy skrajnych wynikach zwykłe skale tracą czułość, bo mają za mało zadań o odpowiedniej trudności.

3. IDS-2 – Inteligencja i Rozwój

Narzędzie obejmuje wiek 5-20 lat i jest multikomponentowe: obok ilorazu inteligencji bada funkcje wykonawcze, motorykę i kompetencje emocjonalne. Przy trudnościach szkolnych ten szerszy zakres ma konkretną wartość – pozwala rozdzielić niski wynik wynikający ze zdolności od wyniku wynikającego z kłopotów z uwagą albo z organizacją pracy.

4. Matryce Ravena

W badaniu matrycami Ravena zadanie polega na dobraniu brakującego elementu wzoru według reguły, którą badany musi sam odkryć. Instrukcja jest krótka, a materiał graficzny, więc wynik mniej zależy od zasobu słownictwa niż w skalach werbalnych. Narzędzie obciąża przede wszystkim inteligencję płynną, czyli radzenie sobie z problemem nowym i abstrakcyjnym.

5. Narzędzia niewerbalne dla dzieci – Skala Leitera i CIT

Dobór narzędzia rozstrzyga się tu według przeszkody, jaka stoi na drodze do zwykłego badania:

• Brak mowy albo bardzo ubogi zasób słów – test niewerbalny, na przykład Skala Inteligencji Columbia dla dzieci w wieku 3-12 lat, przeznaczona dla dzieci z niepełnosprawnościami językowymi.
• Małe dziecko, które szybko traci koncentrację – Skala Leitera, dopuszczająca elastyczny przebieg badania i instrukcje pokazywane zamiast mówionych.
• Wychowanie w dwóch językach lub nauka w języku innym niż domowy – narzędzie bez zadań słownikowych, żeby niski wynik nie mierzył samego opóźnienia językowego.

Wyniku z narzędzia niewerbalnego nie przekłada się jeden do jednego na wynik skali werbalnej. Oba testy mierzą inny wycinek sprawności, więc różnica kilku czy kilkunastu punktów między nimi bywa informacją, a nie błędem.

Kto może przeprowadzić badanie i dlaczego test online nie da wyniku diagnostycznego?

Badanie ilorazu inteligencji wykonuje wyłącznie psycholog i jest to uregulowane ustawowo. Prawo wykonywania zawodu powstaje z chwilą wpisu na listę psychologów, a warunkiem wpisu jest dyplom magistra psychologii albo równoważne wykształcenie uzyskane za granicą. Narzędzie stosowane w Polsce musi mieć adaptację Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, obejmującą tłumaczenie, standaryzację i normalizację na krajowej próbie.

Treść ustawy o zawodzie psychologa określa test psychologiczny jako technikę wystandaryzowaną, obiektywną oraz o sprawdzonej trafności i rzetelności. Kwestionariusz bez tych trzech cech nie jest testem psychologicznym, choćby wyglądał identycznie.

Rzetelny pomiar da się sprawdzić punkt po punkcie:

• Uprawniony diagnosta z prawem wykonywania zawodu psychologa.
• Narzędzie z polską adaptacją i normami opracowanymi na próbie krajowej.
• Normy dobrane do grupy wiekowej badanego, nie do populacji ogółem.
• Ustalona procedura badania, punktacji i interpretacji wyniku.
• Test dopasowany do kompetencji językowych i możliwości ruchowych badanego.

Standaryzacja oznacza, że narzędzie ma określone normy dla grup wiekowych oraz sztywne zasady prowadzenia badania. Dzięki temu wynik dwóch osób badanych w różnych miastach da się porównać, bo obie dostały te same zadania w tych samych warunkach.

Test w przeglądarce różni się od tego na wszystkich poziomach. Nie ma normalizacji na polskiej próbie, więc nie wiadomo, do kogo odnosi wynik. Nie ma też kontroli warunków: badany podgląda odpowiedzi, robi przerwy, powtarza próbę. Wynik takiego testu ma wartość orientacyjną, nie diagnostyczną, a rozbieżność bywa w obie strony – zawyżoną i zaniżoną. Stowarzyszenie zrzeszające osoby z wynikiem w górnych 2% populacji wprost oświadcza, że nie prowadzi testów internetowych ani nie autoryzuje testów oferowanych w ten sposób.

Sam wynik liczbowy to również nie diagnoza. Ustawa rozdziela testy psychologiczne od innych metod: rozmowy, wywiadu, obserwacji, analizy próbek zachowania i technik projekcyjnych. Test jest jednym elementem diagnozy, a opinia psychologiczna łączy go z wywiadem i obserwacją zachowania badanego.

Sesja badania pełną skalą Wechslera trwa zwykle 60-90 minut, zależnie od tempa pracy i liczby wykonanych podtestów. Do tego dochodzi wywiad przed badaniem i osobne spotkanie z omówieniem wyniku, więc realnie wychodzą dwie wizyty i około trzech godzin kontaktu z psychologiem.

Teorie, które rozkładają inteligencję na czynniki

Teorie inteligencji różnią się odpowiedzią na jedno pytanie: czy istnieje jedna zdolność ogólna, czy zbiór zdolności niezależnych. Od tej odpowiedzi zależy, ile liczb wychodzi z badania. Każde narzędzie mierzy dokładnie to, co założyła teoria stojąca za jego konstrukcją.

1. Czynnik g Spearmana

Charles Spearman zauważył, że osoby dobre w jednym typie zadań umysłowych radzą sobie zwykle nieźle także w innych. Wyjaśnił to istnieniem jednego czynnika ogólnego, oznaczonego literą g, który da się mierzyć i porównywać między osobami. To założenie uzasadnia sprowadzanie całego badania do jednej liczby, bo skoro czynnik jest jeden, jedna wartość go opisuje.

2. Inteligencja płynna i skrystalizowana

Raymond Cattell rozdzielił dwie zdolności według rodzaju zadania:

• Inteligencja płynna – radzenie sobie z problemem nowym i abstrakcyjnym, na przykład z ciągiem figur, w którym trzeba odkryć regułę bez żadnej podpowiedzi.
• Inteligencja skrystalizowana – korzystanie z wiedzy już nabytej, na przykład przy rozumieniu trudnego tekstu albo doborze precyzyjnego słowa.

Z wiekiem inteligencja skrystalizowana rośnie razem z doświadczeniem, a płynna wcześniej osiąga szczyt i jest silniej związana z właściwościami układu nerwowego. Dwa testy mogą dać tej samej osobie różne wyniki, jeśli jeden obciąża głównie zadania abstrakcyjne, a drugi wiedzę i słownictwo.

3. Teoria triarchiczna Sternberga

Robert Sternberg wyróżnił trzy aspekty: inteligencję analityczną, twórczą i praktyczną. Kryterium rozpoznania jest proste – wysoki wynik w jednym aspekcie nie zapowiada wysokiego w pozostałych, więc dobry rozwiązywacz testów nie musi być dobry w wymyślaniu nowych rozwiązań. Klasyczny test IQ obciąża prawie wyłącznie aspekt analityczny, bo tylko on daje zadania z jedną poprawną odpowiedzią i policzalną punktacją.

4. Inteligencje wielorakie Gardnera

Howard Gardner założył istnienie wielu niezależnych inteligencji, z których każda przejawia się w innym materiale:

• Logiczno-matematyczna – operowanie liczbami, wnioskowanie, dostrzeganie regularności w danych.
• Językowa – precyzja w mowie i piśmie, łatwość uczenia się języków obcych.
• Przestrzenno-wizualna – wyobrażanie sobie obiektów w trzech wymiarach i orientacja w terenie.
• Muzyczna – wyczucie rytmu, wysokości dźwięku i budowy utworu.
• Przyrodnicza – rozpoznawanie i porządkowanie gatunków oraz zjawisk w przyrodzie.

Koncepcja jest w psychologii przedmiotem sporu głównie z powodów pomiarowych. Kwestionariusze opisujące profil inteligencji wielorakich zbierają samoopis i preferencje badanego, a nie wykonanie zadań o narastającej trudności. Bez norm i punktacji wynik pokazuje upodobania, nie poziom sprawności.

5. Inteligencja A i inteligencja B według Hebba

Donald Hebb rozdzielił dwa poziomy pojęcia. Inteligencja A to potencjał intelektualny, którego zbadać się nie da, a inteligencja B to potencjał ujawniony w zachowaniu, czyli po prostu liczba poprawnie rozwiązanych zadań. Znak równości między A i B wolno postawić tylko przy środowisku stymulującym rozwój, bo test mierzy zawsze B. Niski wynik osoby z ubogiego środowiska mówi więc o jej dotychczasowych warunkach co najmniej tyle samo, co o możliwościach.

Efekt Flynna

Wynik IQ jest pozycją względem grupy odniesienia z konkretnej normalizacji. Kiedy normy są rewidowane, ta sama sprawność daje inną liczbę, choć w głowie badanego nic się nie zmieniło. Normy narzędzi odświeża się co kilka lat właśnie dlatego, że przestają odpowiadać populacji.

Średnie wyniki w państwach zachodnich rosły przez większość XX wieku o około 3 punkty na dekadę, co nazwano efektem Flynna. To około 0,3 punktu rocznie, więc po trzydziestu latach przesunięcie robi się dramatyczne. W skrajnych ujęciach szacuje się, że wynik 100 z badania sprzed około trzech dekad odpowiadałby dziś wartości rzędu 70-80. Tę liczbę traktuj jako ilustrację kierunku zjawiska, nie regułę przeliczeniową.

Kierunek zmiany nie jest stały. W części populacji trend wyhamował, a u osób urodzonych po połowie lat siedemdziesiątych obserwowano wręcz spadek średnich wyników, w skrajnych ujęciach do kilku punktów na pokolenie. Skala i znak korekty zależą od kraju, rocznika norm i użytego narzędzia.

Z tego wynikają trzy praktyczne konsekwencje:

• Porównanie własnego wyniku z wynikiem rodzica z odległego badania nie ma sensu bez informacji o normach obu testów.
• Wyniki z testów o różnym odchyleniu standardowym zestawia się dopiero po przeliczeniu na centyle.
• Rocznik norm, na których liczono wynik, trzeba znać przy każdym powtórnym badaniu tym samym narzędziem.

Geny czy środowisko – co decyduje o poziomie inteligencji?

Pytanie „geny czy środowisko” jest źle postawione, bo nie ma tu dwóch konkurentów. Sprawność poznawcza powstaje w interakcji trzech czynników, a wyłączenie któregokolwiek z nich zmienia wynik końcowy:

• Genotyp – wyznacza właściwości układu nerwowego, od których zależy szybkość i sprawność przetwarzania informacji.
• Środowisko – dostarcza języka, bodźców i zadań wymagających rozumowania, a w wersji ubogiej po prostu ich nie dostarcza.
• Własna aktywność – decyduje, czy człowiek sięga po zadania nowe, czy powtarza te już opanowane.

Mechanizm łatwo opisać przez rozróżnienie Hebba. Test mierzy inteligencję B, czyli potencjał ujawniony, więc przy braku stymulacji zmierzony wynik zostaje poniżej realnych możliwości. Środowisko bogate w rozmowę, czytanie i zadania wymagające wnioskowania zbliża te dwie wartości do siebie.

Aktywność własna działa przez rodzaj podejmowanych zadań. Rozwiązywanie problemów nowych obciąża inteligencję płynną, a odtwarzanie wyćwiczonych schematów jedynie utrwala wprawę. Szacuje się, że u większości osób oba czynniki środowiskowe razem odpowiadają za znaczną część różnic w wynikach testów, przy czym udziału genów nie da się od nich czysto oddzielić.

Ćwiczenie zmienia mniej, niż obiecują reklamy aplikacji. Rośnie wprawa w konkretnym typie zadań oraz zasób wiedzy, co podnosi wynik testu bardziej niż samą zdolność ogólną. Dlatego drugie podejście do tego samego narzędzia daje zwykle wynik wyższy, a psycholog traktuje taki rezultat z ostrożnością.

Co wysokie IQ przewiduje, a czego nie pokazuje?

Test obciąża wąski wycinek sprawności umysłowej: rozumowanie logiczne, zdolności werbalne i pamięć krótkotrwałą. Wynik nie jest prognozą osiągnięć życiowych, bo o nich rozstrzygają także cechy, których żadne zadanie testowe nie mierzy.

Pomiar realnie obejmuje:

• Rozumowanie na materiale abstrakcyjnym, na przykład odkrywanie reguły w ciągu figur.
• Zasób słownictwa i rozumienie relacji między pojęciami.
• Pamięć krótkotrwałą i roboczą, czyli utrzymywanie informacji w trakcie liczenia lub porównywania.
• Tempo przetwarzania prostych, powtarzalnych informacji.

Wszystko to lokuje się głównie w obszarze inteligencji logiczno-matematycznej i werbalnej. Klasyczny test nie dotyka zdolności muzycznych, ruchowych ani społecznych, więc jego wynik opisuje jeden fragment funkcjonowania, nie całego człowieka.

Poza pomiarem zostają między innymi:

• Wytrwałość w zadaniu, które nudzi albo długo nie daje efektu.
• Umiejętność współpracy i dogadywania się w grupie.
• Radzenie sobie z emocjami pod presją czasu i oceny.
• Motywacja, czyli powód, dla którego ktoś w ogóle podejmuje trudne zadanie.

Progi wyznaczane w górnej części rozkładu najlepiej pokazują, jak łatwo pomylić skalę z poziomem zdolności. Górne 2% populacji, czyli 98. centyl, to 130 na skali z odchyleniem 15, 132 na skali Stanford-Bineta z odchyleniem 16 i 148 na skali Cattella z odchyleniem 24. Widać to w przeliczeniach skal stowarzyszenia Mensa, które jako wymóg członkostwa podaje pozycję w górnych 2% populacji, a nie konkretną liczbę. Polska organizacja odeszła od skali Cattella z granicą 148 na rzecz skali Wechslera z granicą 130 – liczba spadła o 18 punktów, wymóg nie zmienił się wcale.

Im wyżej, tym mniejsze różnice odsiewają coraz więcej osób: od 99. centyla przy 135 do czterech osób na 10 000 przy 150. Właśnie dlatego kilka punktów różnicy w tym obszarze mieści się w niepewności pomiaru i nie uprawnia do żadnych wniosków o „większej inteligencji”. Interpretację wyniku warto omówić z psychologiem, który badanie prowadził, bo tylko on zna warunki i przebieg sesji.