Efekt Flynna – dlaczego przestaliśmy być coraz mądrzejsi?

Przez większość XX wieku średnie wyniki testów inteligencji rosły o mniej więcej trzy punkty na dekadę. Ponieważ setka oznacza zawsze środek grupy odniesienia, ten sam poziom wykonania wart jest z czasem coraz mniej punktów. Efekt Flynna zmusza więc do przeliczania norm co kilka lat, inaczej starsze tabele zawyżają rezultat.

Czym jest efekt Flynna i skąd znamy jego tempo?

Efekt Flynna to systematyczny wzrost średnich wyników testów inteligencji, który w krajach zachodnich trwał przez większość XX wieku. Tempo wynosiło mniej więcej 3 punkty IQ na dekadę, czyli około 0,3 punktu z każdym kolejnym rocznikiem urodzenia.

Punkt IQ nie jest jednostką sprawności umysłu, tylko miarą odległości od średniej grupy odniesienia. Skalę ustawia się tak, żeby średnia wynosiła 100, a odchylenie standardowe 15 punktów. Trzy punkty na dekadę to zatem jedna piąta odchylenia standardowego w ciągu dziesięciu lat, a przez pół wieku uzbiera się z tego całe odchylenie.

Efekt dotyczy więc wyników, a nie budowy mózgu, bo pomiar inteligencji człowieka zawsze zestawia jedną osobę z konkretną próbą porównawczą. Gdy cała próba wypada lepiej, ta sama liczba punktów oznacza już inny poziom wykonania.

• Opis i nazwa zjawiska – James R. Flynn z University of Otago pokazał skalę wzrostu w publikacji z połowy lat 80. Analiza obejmująca 14 krajów ukazała się kilka lat później.
• Pierwsze przekonujące dowody – dostarczył ich Read D. Tuddenham pod koniec lat 40. na próbie ogólnokrajowej, więc Flynn nie był pierwszym obserwatorem trendu.
• Kształt krzywej – wzrost był monotoniczny i prawie liniowy, bez skoków i bez długich przystanków.
• Najkrótszy wykryty horyzont – dwanaście miesięcy; analiza około 13 tysięcy testów amerykańskich studentów wychwyciła różnicę między sąsiednimi rocznikami.

Spotykane oszacowania tempa rozciągają się od 3 do 5 punktów na dekadę. O miejscu w tym przedziale decydują trzy rzeczy: kraj, rodzaj użytego testu i analizowany okres. Im więcej zadań abstrakcyjnych zawiera narzędzie, tym wyższy wychodzi przyrost.

Rozumowanie abstrakcyjne rosło szybciej niż słownictwo i rachunki

Wzrost nie rozłożył się równo między typami zadań. Najmocniej rosły wyniki tam, gdzie trzeba było znaleźć regułę bez sięgania po wiedzę szkolną, a najsłabiej w słownictwie i rachunkach.

• Podobieństwa między obiektami – wskazywanie wspólnej cechy dwóch pojęć rosło najszybciej ze wszystkich kategorii.
• Powiązania figur geometrycznych – wykrywanie reguły w układzie figur to drugi obszar o najwyższym przyroście.
• Zadania werbalne – słownik i wiadomości poprawiały się wyraźnie wolniej, bo zależą od zasobu wiedzy, nie od sposobu myślenia.
• Zadania arytmetyczne – przyrost był tu umiarkowany i mocno związany z programem szkolnym.

Zadania pierwszego typu mierzą inteligencję płynną, czyli radzenie sobie z nowym problemem bez gotowej wiedzy. Słownictwo i rachunki opierają się na inteligencji skrystalizowanej, która gromadzi się przez lata nauki. Jedno od drugiego odróżnisz po prostym pytaniu: czy zadanie wymaga czegoś, czego trzeba się było wcześniej nauczyć.

Skoro wielkość efektu zależy od typu zadania, różne narzędzia dają różny obraz zjawiska. Testy IST-70 i IST-2000 użyte do porównania wyników z krajów niemieckojęzycznych dały rezultat przeciwny do części wcześniejszych wnioskowań: w trzydziestoletnim okresie wzrost u kobiet i u mężczyzn okazał się równy.

Co napędzało wzrost wyników przez sto lat?

Żadna z przyczyn wzrostu nie jest genetyczna. Zmiana obejmująca dwa czy trzy pokolenia jest na dobór naturalny zdecydowanie za szybka, więc wszystkie kandydatury dotyczą środowiska. Czynniki działały najpewniej razem, a jeden mechanizm dodatkowo wzmacniał pozostałe.

Upowszechnienie edukacji i wydłużenie nauki

Szkoła trenuje dokładnie te operacje, które punktują testy: klasyfikowanie, wnioskowanie o relacjach i pracę na symbolach oderwanych od codzienności. Wydłużenie obowiązkowej nauki dało całym rocznikom kilka dodatkowych lat takiego treningu i właśnie edukację wymienia się najczęściej jako czynnik główny. Rośnie przy tym nie moc mózgu, tylko wyćwiczone podejście do zadania, co podnosi przede wszystkim wynik w zadaniach abstrakcyjnych.

Medycyna i eliminacja chorób uszkadzających układ nerwowy

Choroby przebyte w dzieciństwie i nieleczone infekcje obciążają rozwijający się układ nerwowy. Ich ustąpienie zdejmuje ten hamulec z całej populacji naraz, a nie z pojedynczych osób. Mechanizm działa przez odjęcie obciążenia, a nie dodanie zdolności, więc po wyeliminowaniu chorób dalszego wzrostu z tego źródła już nie ma.

Dostępność i różnorodność pożywienia

Rozwój układu nerwowego w pierwszych latach życia zależy od stałego dopływu białka, żelaza, jodu i kwasów tłuszczowych. Skalę zmiany warunków widać po samym ciele: średnia wysokość człowieka jest o mniej więcej 11 centymetrów większa niż w XIX wieku. Analogia jest trafna, bo pula genów pozostała ta sama, a zmieniło się wyłącznie otoczenie.

Mniejsze rodziny i więcej uwagi na dziecko

Mniejsza liczba dzieci w rodzinie oznacza więcej rozmowy z dorosłym przypadającej na jedno dziecko. Więcej kontaktu językowego przekłada się na wcześniejszy start w czytaniu i liczeniu. Zależność ma jednak granicę: przy już niskiej dzietności dalszy jej spadek nie daje przyrostu, bo uwagi dorosłych nie da się mnożyć w nieskończoność.

Usunięcie ołowiu z paliwa

Ołów jest neurotoksyną, a w czasach paliwa ołowiowego krążył w powietrzu i we krwi całej populacji. Obniżenie wyników przypisywane tej ekspozycji szacuje się na cztery do pięciu punktów IQ, przy czym jest to wielkość przybliżona. Wycofanie ołowiu z benzyny zdjęło to obciążenie z kolejnych roczników dzieci.

Środowiskowy efekt mnożnikowy

Wysoka dziedziczność wyników zdawała się wykluczać wyjaśnienia środowiskowe, a przyrosty między pokoleniami i tak są środowiskowe. Sprzeczność rozwiązuje model Dickensa i Flynna, w którym środowisko dopasowuje się do poziomu danej osoby i mnoży niewielką różnicę początkową.

Sprzężenie widać na przykładzie czytania: sprawniejszy czytelnik czyta więcej, sięga po trudniejsze teksty i szybciej operuje abstrakcją. Pętla domyka się na poziomie kultury, która premiuje ten rodzaj sprawności. Model pozostaje jednak hipotezą, bo doczekał się opublikowanych krytyk i odpowiedzi autorów. Główny zarzut mówi, że implikuje on rosnące zróżnicowanie wyników w populacji, a obserwacje wskazują na odwrotny kierunek.

Na czym polega odwrócony efekt Flynna?

W części krajów rozwiniętych wzrost najpierw wyhamował, a potem zmienił kierunek. To właśnie odwrócony, inaczej negatywny efekt Flynna: punkt zwrotny wypada w rocznikach urodzonych w połowie lat siedemdziesiątych, a późniejsze roczniki wypadają coraz słabiej.

Norweskie dane pochodzą z rejestrów poborowych i obejmują ponad 730 tysięcy wyników mężczyzn badanych w wieku 18 lub 19 lat. Testowano ich na przestrzeni czterech dekad, a roczniki urodzenia sięgają od początku lat sześćdziesiątych do początku dziewięćdziesiątych. Mocną stroną tego materiału są jednolita procedura i pełna kohorta poborowa, słabą – jeden kraj i wyłącznie mężczyźni.

Po punkcie zwrotnym wyniki spadają w tempie około 0,2 punktu rocznie, czyli mniej więcej dwóch punktów na dekadę. Przeliczenie na pokolenie zależy od tego, ile lat mu przypiszemy: przy 25-30 latach wychodzi 5-6 punktów. Powtarzane w mediach „nawet 7 punktów na pokolenie” jest więc wartością skrajną, nie średnią.

Proporcje widać po prostym rachunku. Stulecie wzrostu w tempie trzech punktów na dekadę daje około 30 punktów. Trzy dekady spadku po dwa punkty odejmują z tego sześć punktów, czyli mniej więcej piątą część stuletniego przyrostu.

Środowiskowe podłoże zmiany widać po porównaniach wewnątrz rodzin. Analiza norweskich danych poborowych pokazuje, że bracia urodzeni później uzyskiwali niższe wyniki niż ich starsi bracia. Rodzice byli ci sami, więc hipotezy o dziedziczeniu i o migracji tracą tu moc wyjaśniającą.

Druga niezależna podstawa to dane amerykańskie: blisko 400 tysięcy dorosłych badanych zestawem zadań ICAR. Skrót oznacza International Cognitive Ability Resource, czyli otwarty zbiór zadań poznawczych, a materiał zbierano przez trzynaście lat. Spadek objął trzy z czterech mierzonych obszarów.

Najsilniej cofnęły się wyniki w rozumowaniu werbalnym, matrycowym oraz w szeregach liter i cyfr. Trend jest widoczny niezależnie od wieku, płci i wykształcenia, a najmocniejszy w grupie 18-22 lata i u osób bez dyplomu studiów. Wiek i wykształcenie zmieniają więc siłę zjawiska, nie jego kierunek.

Zmiana profilu poznawczego zamiast prostego spadku

Spadek nie dotyczy wszystkiego naraz. Najmocniej cofa się rozumowanie płynne, czyli radzenie sobie z nowym problemem, natomiast zdolności przestrzenne w tym samym czasie się poprawiają.

• Rozumowanie matrycowe – jedenaście zadań w zestawie; wynik spada, a samo zadanie łączy myślenie płynne z przetwarzaniem wzrokowym.
• Rozumowanie werbalne – szesnaście zadań na logikę i słownictwo, z konsekwentnym spadkiem w kolejnych rocznikach.
• Szeregi liter i cyfr – osiem zadań na wykrycie reguły w ciągu znaków, również z trendem w dół.
• Trójwymiarowa rotacja obiektów – jedyny obszar, w którym wynik nadal rośnie, i to najwyraźniej w młodszych grupach wieku.

Zadanie matrycowe wygląda jak siatka 3×3 figur z jednym pustym polem i sześcioma wariantami do wyboru. Konstrukcją odpowiada temu, co sprawdza test matryc Ravena, i obciąża jednocześnie rozumowanie płynne oraz przetwarzanie wzrokowo-przestrzenne. Spadek w tej kategorii przy równoczesnym wzroście rotacji obiektów trudno czytać jako prostą utratę zdolności.

Wzrost w jednej kategorii przy spadku trzech pozostałych to wynik kontrintuicyjny. Badanie amerykańskich wyników ICAR notuje najwyższe nachylenia właśnie w mentalnym obracaniu obiektów, i to w regresjach liczonych osobno dla grup wieku.

Zmiana rozkłada się też nierówno w populacji. Największe spadki występują w grupach o niższych wynikach, a wśród najwyżej punktujących trend bywa stabilny albo nadal rosnący. Średnia populacyjna maskuje więc dwa różne procesy zamiast opisywać jeden.

Wcześniejszy wzrost obejmował natomiast także czubek rozkładu. Na materiale 1,7 miliona testów uczniów w wieku 11-13 lat, zebranym przez dwadzieścia lat, poprawę widać również w grupie pięciu procent najzdolniejszych. Efekt nie polegał zatem na dociąganiu dolnej części rozkładu.

Zdanie „ludzkość głupieje” jest w tym świetle uproszczeniem. Profil sprawności przesuwa się w stronę zadań wzrokowo-przestrzennych i krótkich, a nie kurczy się jako całość.

Czy to spadek inteligencji, czy spadek wyników testu?

Test mierzy wykonanie konkretnych zadań, w konkretnym momencie i konkretnym narzędziem. Spadek średniej może więc wynikać ze zmiany sprawności albo ze zmiany samego sposobu pomiaru, a te dwa wyjaśnienia trzeba rozdzielić.

• Płodność dysgeniczna jako główna przyczyna – wymagałaby zmiany składu populacji rodziców, tymczasem spadek widać między braćmi z tych samych rodzin.
• Migracja jako główna przyczyna – odpada z tego samego powodu, bo trend utrzymuje się w rodzinach o niezmienionym pochodzeniu.
• Czynniki środowiskowe – poziom edukacji szkolnej i rodzinnej, sposób korzystania z mediów, odżywianie i ogólny stan zdrowia; jeśli to one działają, zmiana jest odwracalna.
• Zmiana próby lub motywacji badanych – amerykański materiał pochodzi z ochotniczej ankiety internetowej reklamowanej jako badanie osobowości, więc słabsze zaangażowanie w części zdolnościowej obniża wynik bez zmiany zdolności.
• Niezmienność pomiaru – formalne sprawdzenie, czy narzędzie mierzy tę samą cechę w kolejnych rocznikach; norweskie dane poddano takiej ponownej analizie.

Poza zasięgiem testu zostaje różnica między mądrością a inteligencją, bo zadania punktują sprawność rozwiązania, a nie trafność życiowych wyborów. Spadek średniej o kilka punktów nie mówi więc nic o jakości decyzji podejmowanych przez kolejne pokolenia.

Różnice między rocznikami są dobrze udokumentowane, natomiast ich interpretacja pozostaje sporna. Żeby mówić o realnym spadku zdolności, ten sam kierunek musiałby wystąpić w różnych narzędziach, populacjach i typach zadań. Rosnące wyniki w zadaniach przestrzennych tego warunku nie spełniają.

Jak czytać własny wynik testu IQ?

Wynik testu IQ ma sens tylko razem z dwiema informacjami: wersją narzędzia i datą norm. Bez nich liczba jest nieporównywalna z czymkolwiek, także z wynikiem rodzica czy dziecka.

• Sprawdź, którą edycję narzędzia zastosowano; wyniki z dwóch różnych edycji nie służą do porównywania osób ani pokoleń.
• Ustal, z jakiej próby normalizacyjnej pochodzą tabele przeliczeniowe; normy starsze o dwadzieścia lat zawyżają rezultat o kilka punktów.
• Poproś o rangę centylową obok liczby na skali; pozycja w rozkładzie mówi wprost, ilu procent grupy odniesienia wypadło niżej, i nie sugeruje wartości bezwzględnej.
• Odrzuć porównania z wynikiem testu z internetu; bez ustandaryzowanej procedury i norm krajowych taka liczba ma wartość orientacyjną, nie diagnostyczną.

Skala ustawiona na średnią 100 i odchylenie standardowe 15 punktów sprawia, że dwie trzecie osób mieści się w przedziale od 85 do 115. Różnica kilku punktów mieści się w granicach tego przedziału i sama w sobie niewiele znaczy.

Sam iloraz inteligencji opisuje pozycję względem grupy odniesienia, a nie stałą wielkość, więc ta sama liczba znaczy co innego w kolejnych edycjach narzędzia. Ponieważ waga wyniku zależy od celu badania i sytuacji osoby, interpretację warto potwierdzić u psychologa prowadzącego badanie.