Ambiwalentny – co znaczy i skąd biorą się sprzeczne uczucia?

Dwa sprzeczne uczucia wobec tej samej osoby nie znaczą, że któreś z nich jest nieprawdziwe. Ambiwalentny stosunek pojawia się właśnie tam, gdzie ktoś jest dla nas ważny: ta sama bliskość, która daje oparcie, kosztuje najwięcej. Dlatego najostrzejsze sprzeczności dotyczą rodziców, partnerów i dzieci, a nie znajomych z pracy.

Co znaczy ambiwalentny i skąd wzięło się to słowo?

Ambiwalentny znaczy: zawierający jednocześnie sprzeczne uczucia, chęci lub oceny wobec tego samego obiektu. Najważniejsze jest słowo „jednocześnie” – oba bieguny występują w tej samej chwili, a nie jeden po drugim. Ambiwalencja nie jest osobnym uczuciem, tylko układem dwóch przeciwnych rodzajów emocji skierowanych na jedną osobę, rzecz albo decyzję.

Słowo pochodzi z łaciny i składa się z dwóch członów. Ambo znaczy „oba, obaj”, a valens, valentis tłumaczy się jako „mający wartość” albo – w innych ujęciach – „mocny, skuteczny”. Dosłownie ambiwalentny to więc coś, co ma dwie wartości naraz, i to znaczenie przeszło z łaciny do polszczyzny niemal bez zmian.

• Znaczenie emocjonalne – zawierający sprzeczne uczucia i chęci, przeciwstawny wewnętrznie; przykład: „Do przeprowadzki miała ambiwalentne uczucia.”
• Znaczenie oceniające – dwuznaczny, niejasny, niejednoznaczny; dotyczy ocen, tekstów, sytuacji i wyników, nie przeżyć; przykład: „Wynik testu był ambiwalentny.”

Od przymiotnika pochodzą dwie formy pokrewne, używane w innych sytuacjach. Rzeczownik „ambiwalencja” nazywa sam stan i pasuje tam, gdzie mówimy o zjawisku („ambiwalencja wobec macierzyństwa”). Przysłówek „ambiwalentnie” opisuje sposób reagowania albo wypowiadania się i łączy się z czasownikiem, nie z rzeczownikiem („zachował się ambiwalentnie”).

W tekstach fachowych zjawisko nosi jeszcze polską nazwę naukową: intencjonalność dwuwartościowa, czyli nastawienie skierowane na jeden obiekt, ale o dwóch przeciwnych znakach. Ta nazwa nie funkcjonuje w mowie potocznej i spotkasz ją raczej w opracowaniach encyklopedycznych niż w rozmowie.

Kolokacje, synonimy i odmiana – jak używać tego słowa poprawnie?

Słowo występuje przede wszystkim w trzech stałych połączeniach: ambiwalentne uczucia, ambiwalentny stosunek i ambiwalentna postawa. Poza nimi brzmi sztucznie, bo przymiotnik ten opisuje nastawienia, a nie przedmioty. Nie powiesz „ambiwalentny stół”, powiesz „ambiwalentna ocena stołu”.

• Uczucia – najczęstsza kolokacja, prawie zawsze w liczbie mnogiej: „Wobec brata mam ambiwalentne uczucia, bo jestem z niego dumna i mam do niego żal.”
• Stosunek – nastawienie do sprawy, decyzji lub instytucji: „Ma ambiwalentny stosunek do pracy zdalnej.”
• Postawa – zachowanie grupy, urzędu albo firmy widziane z zewnątrz: „Rada przyjęła ambiwalentną postawę w sprawie inwestycji.”

Rejestr słowa jest książkowy. Pojawia się w publicystyce, psychologii i literaturze, a w pismach urzędowych i rozmowie codziennej zastępuje je zwykle prostsze „mam mieszane uczucia”.

• Wewnętrznie sprzeczny – najbliższy odpowiednik przy uczuciach; pasuje do przeżyć jednej osoby, nie do treści dokumentu.
• Dwojaki – opisuje podwójność bez napięcia, na przykład dwojaką rolę; nie oddaje konfliktu między biegunami.
• Przeciwstawny – dotyczy relacji między dwiema rzeczami, nie stanu człowieka; „przeciwstawne oczekiwania” brzmi dobrze, „przeciwstawny wobec matki” już nie.
• Niejednoznaczny – trafny w drugim znaczeniu słownikowym, przy ocenach i wynikach; użyty do uczuć sugeruje brak jasności, a nie dwa silne bieguny.

Odmiana jest regularna i przebiega jak u każdego przymiotnika twardotematowego. W liczbie pojedynczej rodzaju męskiego formy brzmią: ambiwalentny (mianownik), ambiwalentnego (dopełniacz), ambiwalentnemu (celownik), ambiwalentny lub ambiwalentnego (biernik), ambiwalentnym (narzędnik), ambiwalentnym (miejscownik), ambiwalentny (wołacz). W bierniku wybór zależy od żywotności rzeczownika: „widzę ambiwalentny stosunek”, ale „znam ambiwalentnego wspólnika”.

Ambiwalentny a obojętny i niezdecydowany – czym się różnią?

O ambiwalencji decyduje siła dwóch biegunów naraz, o obojętności – brak istotnych emocji. To nie są warianty tego samego stanu, lecz jego przeciwieństwa pod względem zaangażowania. Ambiwalencja pojawia się tam, gdzie czujemy dużo, obojętność tam, gdzie nie czujemy prawie nic.

• Dwie silne reakcje na myśl o tej samej osobie – ambiwalencja; obie dają się nazwać i obie są nieprzyjemne albo przyjemne na swój sposób.
• Brak jakiejkolwiek reakcji, także po dłuższym namyśle – obojętność; temat nie wraca sam, trzeba się do niego zmuszać.
• Wahanie wynikające z braku informacji – niezdecydowanie; znika po zdobyciu danych, na przykład po zobaczeniu mieszkania na własne oczy.
• Zmiana odczuć w czasie: dziś entuzjazm, za tydzień niechęć – chwiejność nastawienia, nie ambiwalencja, bo bieguny nie występują równocześnie.

Przy tym rozróżnieniu pomaga rozdzielenie reakcji od oceny. Zdanie „powinienem być wdzięczny” to sąd o sytuacji, a nie odczucie, dlatego w teście warto oddzielić uczucia od własnych myśli o osobie. Sądy da się zmienić argumentem, uczuć nie – i właśnie dlatego sprzeczność bywa tak uporczywa.

Odmiany ambiwalencji w klasyfikacji Bleulera

Termin trafił do psychiatrii w 1911 roku za sprawą szwajcarskiego psychiatry Eugena Bleulera, wraz z podziałem na trzy odmiany: ambiwalencję uczuciową, intelektualną i chęci. W każdej z nich chodzi o to samo: współwystępowanie twierdzenia i jego zaprzeczenia w jednym momencie.

• Ambiwalencja uczuciowa – dotyczy emocji: ta sama osoba budzi wdzięczność i złość, jak rodzic, który pomógł finansowo i przy każdej okazji o tym przypomina.
• Ambiwalencja intelektualna – dotyczy sądów i ocen: ktoś uważa zmianę pracy równocześnie za rozsądną i lekkomyślną, i nie potrafi wybrać jednej z tych ocen.
• Ambiwalencja chęci – dotyczy dążeń i woli: chęć wyjścia na spotkanie i chęć zostania w domu utrzymują się razem, aż mija godzina wyjścia.

Z tej samej rodziny pojęć pochodzą dwa terminy opisujące inne poziomy. Ambisentencja to głoszenie całkowicie sprzecznych stwierdzeń, więc dotyczy poziomu wypowiedzi. Ambitendencja to wykonywanie sprzecznych czynności, czyli sprzeczność widoczna w zachowaniu, nie w słowach.

Sam podział porządkuje opis, a nie rozstrzyga o niczym diagnostycznie. Rozpoznanie każdej z tych odmian u siebie nie mówi jeszcze nic o stanie zdrowia, bo o granicy między normą a objawem decyduje inne kryterium.

Skąd biorą się sprzeczne uczucia wobec tej samej osoby?

Sprzeczne uczucia pojawiają się wtedy, gdy jeden obiekt zaspokaja ważną potrzebę i jednocześnie jej zagraża. Ambiwalencja jest więc sygnałem wysokiej stawki, a nie słabości charakteru. Im mniej dana osoba dla nas znaczy, tym mniejsza szansa, że w ogóle poczujemy dwie rzeczy naraz.

Mechanizm opiera się na złożoności obiektu. Bliska osoba, praca czy dom rodzinny mają jednocześnie cechy nagradzające i kosztowne, a my reagujemy na jedne i drugie. Oba bieguny rosną razem ze znaczeniem obiektu, dlatego najostrzejsze sprzeczności dotyczą rodziców, partnerów i dzieci.

Drugi warunek to nieprzewidywalność sygnałów. Gdy ktoś raz reaguje ciepło, a raz chłodno, nie da się zbudować jednej oceny, więc obie utrzymują się obok siebie. Jednoznaczna informacja – jasne „tak” albo jasne „nie” – osłabia ambiwalencję szybciej niż jakikolwiek namysł.

Część takich par tworzą emocje złożone, które same łączą kilka prostszych stanów. Zazdrość zawiera lęk przed utratą i gniew, wstyd – strach przed oceną i złość na siebie, dlatego stany złożone rzadko występują w czystej postaci.

• Miłość i nienawiść wobec rodzica, uruchamiane przez zależność od kogoś, kto zarazem ranił.
• Lęk przed bliskością obok lęku przed samotnością, wywoływany momentem, w którym relacja zaczyna być poważna.
• Obawa przed oceną i potrzeba docenienia, aktywne wszędzie tam, gdzie trzeba pokazać własną pracę.
• Pragnienie niezależności i potrzeba oparcia, najsilniejsze przy wyprowadzce, rozwodzie i zmianie miasta.

Bywa też, że sprzeczność daje się wyczuć w ciele: ucisk w żołądku od lęku i rozluźnienie klatki od ulgi pojawiają się w innych miejscach. Na mapie emocji w ciele przeciwne stany zajmują różne obszary, więc przy ambiwalencji odczucia są rozrzucone po ciele, a nie skupione w jednym punkcie.

Są sytuacje, w których sprzeczne uczucia pojawiają się przewidywalnie i dotyczy to większości osób w którymś momencie życia. Awans zderza potrzebę rozwoju z potrzebą spokoju i kontroli nad własnym czasem. Narodziny dziecka ustawiają obok siebie potrzebę bliskości i potrzebę autonomii, rozstanie – ulgę i lęk przed utratą, a powrót do domu rodzinnego potrzebę przynależności i potrzebę odrębności.

Lękowo-ambiwalentny styl przywiązania i jego ślad w dorosłości

Część powtarzalnej ambiwalencji w bliskich relacjach ma źródło we wzorcu więzi z dzieciństwa, opisanym w teorii przywiązania brytyjskiego psychiatry Johna Bowlby’ego. Jego współpracowniczka Mary Ainsworth wyróżniła trzy style: ufny (bezpieczny), lękowo-ambiwalentny i lękowo-unikający; czwarty, zdezorganizowany, dodano do klasyfikacji później. Szacuje się, że wzorzec lękowo-ambiwalentny dotyczy około 7-15% osób, a tak szeroka rozpiętość wynika z różnych sposobów pomiaru.

Wzorzec z dzieciństwa

Procedura obcej sytuacji to obserwacja w laboratorium, opracowana w latach 60. i 70. XX wieku. Składa się z ośmiu krótkich epizodów po około 3 minuty, co daje w sumie mniej więcej 20 minut, a opiekun i obca osoba wchodzą i wychodzą z pokoju w ustalonej kolejności. Bada się dzieci około roku, a o klasyfikacji przesądza moment powrotu opiekuna, nie samo rozstanie.

Dziecko z wzorcem lękowo-ambiwalentnym zachowuje się w tym momencie w charakterystyczny sposób:

• Silny niepokój już przy rozstaniu, wyraźnie większy niż u dzieci z wzorcem ufnym.
• Lgnięcie do opiekuna po powrocie połączone z odpychaniem, sztywnieniem i złością.
• Brak ukojenia mimo prób uspokajania, płacz przedłużający się długo po powrocie.

Przyczyną wzorca jest niespójna responsywność opiekuna: potrzeby dziecka raz są zaspokajane, raz ignorowane. Decyduje nieprzewidywalność reakcji, a nie ich natężenie – opiekun troskliwy w poniedziałek i nieobecny w środę uczy dziecko czegoś innego niż opiekun stale spokojny.

Dziecko uczy się wtedy eskalacji sygnałów, bo tylko głośniejszy płacz i demonstracyjne cierpienie zwracają uwagę. Ten sam mechanizm utrwala wzorzec przez lata. Sam lęk separacyjny nie jest jednak jego oznaką: do około 20. miesiąca życia uznaje się go za typowy etap rozwoju.

Objawy wzorca u dorosłych

U dorosłych ten sam wzorzec nosi nazwę stylu lękowo-zaabsorbowanego i objawia się stale aktywnym czuwaniem nad relacją. Układ przywiązania nie wyłącza się nawet wtedy, gdy nic nie zagraża więzi, więc napięcie utrzymuje się także w spokojnych okresach.

Jak rozpoznać ten styl?

• Negatywny obraz siebie przy wyidealizowanym obrazie partnera lub przyjaciół.
• Potrzeba ciągłego potwierdzania uczuć, mimo wcześniejszych zapewnień.
• Nadmierne koncentrowanie się na relacji, kosztem pracy i innych kontaktów.
• Oscylowanie między lgnięciem a złością, często w odstępie kilku godzin.

Takie huśtawki bywają mylone z rozchwianiem emocjonalnym, choć różnica jest wyraźna. W tym wzorcu zmiany dotyczą jednej relacji, a nie całego nastroju, i wygasają, gdy kontakt z bliską osobą zostaje przywrócony.

Trwałość wzorca tłumaczy się pojęciem wewnętrznych modeli operacyjnych – mentalnych reprezentacji siebie, innych i relacji, budowanych na podstawie wczesnych interakcji. Modele te działają automatycznie i są trwałe, ale nie są niezmienne; rozpoznanie stylu na podstawie opisu ma charakter wyłącznie orientacyjny i szczegóły warto omówić z psychologiem.

Kiedy ambiwalencja przestaje być zdrową reakcją?

Granicy nie wyznacza sama obecność sprzecznych uczuć, lecz brak świadomości ich sprzecznego charakteru. W codziennej ambiwalencji człowiek widzi, że czuje dwie rzeczy naraz, i potrafi je nazwać. W formie patologicznej sprzeczność pozostaje niedostrzeżona przez samą osobę.

• Ważna decyzja odkładana od tygodni, choć wszystkie potrzebne informacje są już zebrane.
• Napięcie utrzymujące się przez większość dnia, także wtedy, gdy temat w ogóle nie wraca.
• Relacje z bliskimi pogarszające się przez naprzemienne zbliżanie się i wycofywanie.
• Sprzeczne działania podejmowane bez zauważenia sprzeczności, na przykład wysłanie wiadomości i natychmiastowe zablokowanie kontaktu.

W psychiatrii ambiwalencja bywa opisywana jako jeden z głównych objawów dezintegracji psychicznej w schizofrenii – i to właśnie ten kliniczny kontekst nadał terminowi pierwotne znaczenie. Ta postać nie ma nic wspólnego z wahaniem przy wyborze pracy czy mieszkania, bo w niej znika sam wgląd w sprzeczność.

Punktem odniesienia w psychiatrii jest stan wyrównanego nastroju, nazywany eutymią, bez wychyleń w stronę obniżenia ani podwyższenia. Mieszane uczucia mogą występować przy całkowicie stabilnym nastroju; ocena należy jednak do specjalisty, więc utrzymujące się napięcie albo paraliż decyzyjny warto skonsultować.

Jak uporządkować sprzeczne uczucia krok po kroku?

Celem nie jest usunięcie jednego z biegunów, tylko dojście do decyzji mimo utrzymującej się sprzeczności. Procedura obejmuje pięć kroków i wykonuje się je w podanej kolejności, bo każdy korzysta z wyniku poprzedniego.

Najtrudniejszy bywa pierwszy krok, czyli nazwanie obu stanów. Pomaga w tym koło emocji Plutchika, w którym przeciwne stany leżą po dwóch stronach okręgu, a odcienie tej samej emocji różnią się natężeniem, nie treścią.

1. Nazwij oba bieguny jednym słowem każdy i zapisz je obok siebie; krok jest skończony, gdy na kartce widnieją dwa konkretne słowa, na przykład „wdzięczność” i „złość”.
2. Prowadź dziennik emocji przez 14 dni, notując datę, sytuację wyzwalającą i natężenie każdego bieguna w skali od 1 do 10; zakończ, gdy w co najmniej trzech wpisach powtórzy się ten sam wyzwalacz.
3. Rozpisz argumenty za i przeciw w dwóch kolumnach, korzystając z zapisów z dziennika; zakończ, gdy w każdej kolumnie jest minimum pięć pozycji.
4. Przypisz każdemu argumentowi wagę od 1 do 5, gdzie 5 oznacza sprawę, której nie oddasz za nic; zakończ, gdy żadna pozycja nie została bez liczby.
5. Rozstrzygnij na podstawie sumy wag, nie chwilowego natężenia emocji; zakończ, gdy zapiszesz jedno zdanie decyzji i termin pierwszego działania.

Przy pięciu argumentach po każdej stronie i wagach od 1 do 5 każda kolumna może zebrać maksymalnie 25 punktów. Jeśli po zliczeniu różnica wynosi 8 punktów i więcej, decyzja wynika z samych argumentów. Różnica poniżej 3 punktów oznacza, że rozstrzyga wartość, a nie rachunek – i wtedy trzeba wskazać, na czym najbardziej Ci zależy.

Ćwiczenie ma swoją granicę. Jeśli przy trzecim podejściu sprzeczność wraca w dokładnie tym samym punkcie i przy tym samym wyzwalaczu z dziennika, sama lista argumentów jej nie rozwiąże; sensownym krokiem jest wtedy rozmowa z psychoterapeutą.