Altruizm – co to znaczy i kim jest prawdziwy altruista?

Pomoc, po której nie zostaje żaden dług, zdarza się rzadziej, niż się wydaje. Wystarczy cicha nadzieja na rewanż albo obecność świadków, żeby czyn przesunął się z altruizmu w stronę zwykłej wymiany. Dlatego rozstrzyga nie skala gestu, tylko warunki, w jakich zapadła decyzja.

Co znaczy altruizm i skąd wzięło się to słowo?

Altruizm to dobrowolne działanie na rzecz innej osoby, podjęte bez oczekiwania zapłaty, wdzięczności ani rewanżu. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa alter, czyli „inny, drugi”. Do języka wprowadził ją francuski filozof Auguste Comte.

Comte zapisał pojęcie w formie francuskiej altruisme, a pierwsza wzmianka datowana jest na 1830 rok. Definiował je krótko: „żyć dla innych”, w opozycji do egoizmu.

Ważne jest jeszcze jedno rozróżnienie z tamtego czasu. Comte uznał altruizm za naturalną cechę osobową, więc bycie altruistą nie musi mieć nic wspólnego z religią ani ze zjawiskami nadprzyrodzonymi.

Trzy formy tego słowa nazywają trzy różne rzeczy. Altruizm to postawa, czyli powtarzalna skłonność do działania na korzyść innych, a altruista to osoba, u której ta skłonność jest widoczna w zachowaniu.

Przymiotnik „altruistyczny” odnosi się już do pojedynczego czynu. Można więc powiedzieć, że jeden gest był altruistyczny, choć jego autor altruistą być nie musi.

W literaturze psychologicznej nie ma jednej obowiązującej definicji tego pojęcia, a określeń krąży kilkanaście. Praktyczny wniosek z tego jest prosty: ocenia się konkretne zachowanie i jego warunki, nie człowieka w całości.

Altruizm, przysługa czy zwykła uprzejmość – czym się różni?

Zachowanie kwalifikuje się jako altruistyczne dopiero wtedy, gdy spełnia trzy warunki naraz: jest dobrowolne, ma przynieść korzyść komuś innemu jako cel sam w sobie i nie łączy się z oczekiwaniem rekompensaty. Warunki sprawdza się po kolei, bo brak choćby jednego przenosi czyn do innej kategorii.

• Dobrowolność – decyzja należy do pomagającego; łamie ją nakaz, zakres obowiązków albo presja otoczenia.
• Korzyść drugiej osoby jako cel sam w sobie – liczy się jej sytuacja po pomocy; łamie to traktowanie pomocy jako etapu do własnego celu.
• Brak oczekiwania rekompensaty – nie czekasz na pieniądze, przysługę ani publiczną wdzięczność; łamie to nawet cicha nadzieja na rewanż.

Próg jest tu ostry. Pojawienie się choćby minimalnego własnego interesu przenosi zachowanie do kategorii przysługi, a przysługa działa na zasadzie wymiany rozłożonej w czasie.

Uprzejmość różni się od obu skalą kosztu. Ustąpienie miejsca w autobusie nie wymaga rezygnacji z niczego istotnego, a życzliwość na co dzień jest raczej stałym sposobem kontaktu z ludźmi niż pojedynczym wyborem.

• Oczekiwanie odwzajemnienia – przysługa albo wymiana, nawet jeśli nikt nie mówi tego wprost.
• Pomoc na pokaz lub pod presją otoczenia – celem jest reakcja obserwatorów, więc korzyść odbiorcy schodzi na drugi plan.
• Obowiązek służbowy – praca wykonana zgodnie z umową; dobrowolność zaczyna się poza zakresem zadań i po godzinach.
• Anonimowe wsparcie bez świadków i bez korzyści – altruizm w pełnym znaczeniu, bo wszystkie trzy warunki są spełnione jednocześnie.

Altruizm i egoizm wygodnie ustawia się jako dwa końce jednej osi. Na jednym leży rezygnacja z części swoich zasobów, na drugim egoizm, w którym jedynym kryterium jest własna korzyść. Większość ludzi mieści się pomiędzy i przesuwa się po tej osi zależnie od sytuacji.

Kim jest prawdziwy altruista i po czym go poznać?

Altruistę poznaje się po zachowaniu, nie po deklaracjach. Pomaga z własnej decyzji, nie wybiera odbiorcy pomocy i nie zabiega o rozgłos.

• Empatia – rozpoznaje stan drugiej osoby, zanim ta cokolwiek powie, i reaguje na sytuację, a nie na prośbę.
• Skromność – pomaga bez informowania otoczenia, a o części wsparcia nie wie nawet najbliższa rodzina.
• Bezinteresowność – nie prowadzi rachunku przysług i nie wraca do tematu przy okazji własnych kłopotów.
• Gotowość do poświęceń – godzi się na stratę czasu, pieniędzy albo komfortu, na przykład oddaje wolny weekend na przeprowadzkę znajomego.
• Brak selekcji odbiorcy – wsparcie trafia do osoby obcej, sąsiada, mieszkańca domu opieki albo psa ze schroniska.
• Umiejętność obserwacji i słuchania – zauważa zmianę w zachowaniu innych i dopytuje, zamiast zgadywać, co się przyda.

Pojedynczy dobry uczynek nikogo jeszcze nie czyni altruistą. Postawę rozpoznaje się po powtarzalności oraz po tym, że pomoc obejmuje również ludzi zupełnie obcych.

Do tego profilu często dochodzi wnikliwość, szybkie podejmowanie decyzji i umiejętność planowania. Pogodne nastawienie do życia współwystępuje z tą postawą dość często, ale nie jest ani jej warunkiem, ani dowodem.

Rodzaje altruizmu

Podstawowy podział obejmuje trzy typy klasyczne: krewniaczy, odwzajemniony i twardy. Czwarty, efektywny altruizm, jest nurtem praktycznym z własnym kryterium wyboru działania.

1. Altruizm krewniaczy

Ten typ obejmuje pomoc kierowaną do rodziny, a jej gotowość rośnie razem z bliskością pokrewieństwa. Rodzeństwo dzieli około połowy genów, dziadkowie z wnukami jedną czwartą, najbliżsi kuzyni jedną ósmą. Mechanizm nazywany doborem krewniaczym mówi, że pomoc krewnym zwiększa szanse przetrwania wspólnych genów — w skrajnym wariancie rodzic wbiega po dziecko do płonącego domu.

2. Altruizm odwzajemniony

Tu pomoc płynie między osobami niespokrewnionymi i opiera się na milczącym założeniu przyszłego zwrotu. Pojęcie wprowadził Robert Trivers w 1971 roku, a mechanizm działa tylko przy rozwiniętej pamięci społecznej — zdolności zapamiętania, kto komu pomógł. Naczelne prowadzą taką księgę długów przez wzajemne iskanie.

Bez zaufania w relacji ta wymiana się nie utrzymuje, bo pomoc udzielona pierwsza zawsze wiąże się z ryzykiem braku zwrotu. Warunek pełnej bezinteresowności nie jest tu spełniony, dlatego część autorów traktuje ten typ jako wymianę, a nie altruizm.

3. Altruizm twardy (bezinteresowny)

Kryterium jest podwójnie negatywne: ani pokrewieństwa, ani nadziei na wzajemność. Tak wygląda przelew na zbiórkę dla nieznajomego z drugiego końca kraju albo zatrzymanie się przy wypadku i odjechanie bez podania nazwiska. Ten typ najbliżej odpowiada definicji słownikowej i zdarza się najrzadziej, bo wymaga rezygnacji z obu form zysku.

4. Efektywny altruizm

Liczy się tu nie sama chęć pomocy, ale mierzalny efekt na jednostkę poniesionego kosztu. Zwolennik tego podejścia pyta przed przekazaniem wsparcia o dwie rzeczy: jaki rezultat organizacja potrafi wykazać i ile osób realnie obejmuje jej działanie. Od pomocy spontanicznej różni to kolejność — najpierw porównanie skuteczności, potem decyzja o wpłacie.

Kto komu pomaga, a kto tego oczekuje?

O tym, czy pomoc zostanie udzielona bez oporu, decyduje zgodność rachunku obu stron. Dawca liczy według reguły Hamiltona, biorca według jej wersji inwersyjnej: koszt altruisty pomnożony przez współczynnik pokrewieństwa musi być mniejszy niż zysk beneficjenta. Z zestawienia obu rachunków wychodzą cztery układy, z czego dwa zgodne i dwa konfliktowe.

• Obie reguły spełnione – altruizm konsensualny, pomoc pojawia się spontanicznie; matka dokłada się do czesnego dziecka, o nic nie pytana.
• Żadna reguła nie spełniona – konsensualny nie-altruizm; dorosłe rodzeństwo zgodnie uznaje, że każde radzi sobie z remontem samo.
• Presja tylko po stronie biorcy – obszar konfliktu; kuzyn prosi o pożyczkę, której udzielenie wywróciłoby budżet dawcy.
• Gotowość tylko po stronie dawcy – pomoc niepotrzebna; ojciec chce dopłacić do mieszkania syna, który woli zrobić to sam.

Kierunek zależności jest wyraźny: im mniejsze pokrewieństwo, tym częściej sytuacja wpada w obszar konfliktu. Presja biorcy działa dlatego, że ufność wobec drugiej osoby każe zakładać dobre intencje, a nie liczyć bilans przysług.

Jak altruizm wygląda w codziennym życiu?

Altruizm rzadko przybiera formę heroiczną. W większości przypadków sprowadza się do powtarzalnych drobnych działań, na przykład cotygodniowych zakupów przynoszonych sąsiadce, która sama już z domu nie wychodzi.

Nakład czasu rośnie tu od kilku sekund do kilku miesięcy:

• Przepuszczenie w kolejce do kasy osoby z jednym produktem.
• Oddanie znalezionego portfela na najbliższy posterunek, choćby kosztowało to kwadrans drogi.
• Zrobienie zakupów starszej sąsiadce raz w tygodniu.
• Telefon do samotnej osoby co drugi dzień, nawet na pięć minut.
• Zatrzymanie się przy człowieku leżącym na ulicy i wezwanie pogotowia.
• Krwiodawstwo powtarzane kilka razy w roku.
• Dyżury w schronisku, na przykład dwa wyjścia z psami tygodniowo.
• Opieka nad chorym sąsiadem albo wolontariat hospicyjny prowadzony miesiącami.

Przy każdym z tych przykładów rozstrzygają dwa pytania. Pierwsze dotyczy zwrotu: czy oczekujesz, że odbiorca kiedyś się odwdzięczy. Drugie dotyczy wyboru osoby: czy trafiła na twoją listę z powodu relacji, czy z powodu potrzeby.

W hojności wobec innych liczy się proporcja oddanej kwoty do własnych możliwości, nie sama jej wysokość. Dlatego drobna wpłata osoby o niskim dochodzie waży więcej niż okazjonalny gest z nadwyżki.

Pojęcie rozszerzono z ludzi na inne gatunki, bo kryterium jest tu zachowanie, a nie intencja. Słonie pomagają rannym i uwięzionym osobnikom ze stada, a pszczoły opiekują się siostrami zamiast własnym potomstwem. Wystarczy, że działanie kosztuje jednego osobnika, a przynosi korzyść drugiemu, żeby mówić o zachowaniu altruistycznym.

Kiedy pomaganie zaczyna szkodzić samemu altruiście?

Postawa altruistyczna ma dwie granice: jedną po stronie pomagającego, gdzie kończą się jego zasoby, i drugą po stronie odbiorcy, który o pomoc nie prosił. Pierwszym sygnałem przekroczenia tej pierwszej jest trudność z odmową nawet przy kolizji z własnymi obowiązkami.

Przeciążenie narasta powoli, więc łatwiej rozpoznać je po zestawie objawów niż po jednym wydarzeniu:

• Odmowa kosztuje cię więcej nerwów niż samo spełnienie prośby.
• Poczucie winy po odmowie utrzymuje się przez kolejne dni.
• Wymagasz od siebie perfekcji w pomaganiu i rozliczasz się z każdego potknięcia.
• Rezygnacja z odpoczynku zdarza się częściej niż raz w tygodniu.
• Spadek nastroju i zmęczenie trzymają się dłużej niż kilka tygodni.
• Otoczenie traktuje twoją pomoc jako oczywistą i przestaje o nią prosić.

Druga granica leży po stronie odbiorcy. Pomoc udzielona bez pytania bywa odebrana jako litość, zwłaszcza gdy jest duża i materialna — spłacony za kogoś dług potrafi zostać odczytany jako jałmużna, a nie wsparcie.

Przed udzieleniem pomocy warto zadać dwa pytania: czy odbiorca o nią prosił i czy nie odbiera mu ona szansy poradzenia sobie samemu. Brak prośby nie przekreśla pomocy, ale każe ją zaproponować, zamiast stawiać kogoś przed faktem.

Zdrowa granica ma proste kryterium: poświęcasz innym czas, ale nie rezygnujesz z zaspokojenia własnych potrzeb podstawowych — snu, jedzenia, leczenia i odpoczynku. Bywa cienka, bo samolubstwo polega na stałym stawianiu siebie na pierwszym miejscu, a nie na jednej odmowie w tygodniu. Przy wyczerpaniu utrzymującym się miesiącami ocena sytuacji należy już do specjalisty, bo objawy przeciążenia i objawy obniżonego nastroju trudno rozdzielić z zewnątrz.