Ćwiczenia i techniki rozwijania kreatywności

Pierwsze pomysły w każdym zadaniu są schematyczne, bo umysł podaje użycia najbliższe funkcji przedmiotu. Nieoczywiste zaczynają się zwykle po dziesiątym, gdy oczywiste już się skończyły. Dlatego ćwiczenia na rozwój kreatywności mają zawsze parametr: liczbę pozycji, czas albo warunek zakończenia.

Czym jest kreatywność i co właściwie trenują te ćwiczenia?

Ćwiczenia na kreatywność trenują dwie różne rzeczy. Pierwsza to płynność wytwarzania pomysłów, czyli tryb dywergencyjny. Druga to wybór jednego rozwiązania z wielu, czyli tryb konwergentny. O tym, który tryb się włączy, rozstrzyga czasownik w poleceniu, a nie temat zadania.

Polecenia typu „wyjaśnij”, „wymień”, „opisz” uruchamiają odtwarzanie wiedzy albo szukanie jednej właściwej odpowiedzi. Zadanie twórcze otwiera się inaczej: wygeneruj, stwórz, połącz, skonstruuj, rozwiń, popraw. Sama zmiana czasownika przestawia myślenie na inny tryb, choć treść zadania zostaje ta sama.

Z wiekiem przyrasta wiedza, a łatwość wymyślania nietypowych odpowiedzi spada. Wypadkową tych dwóch rzeczy nazywa się sprawczością kreatywną i ona rośnie przy regularnym stosowaniu nazwanych technik. Bez nich zostaje sama wiedza, a ta podpowiada rozwiązania już raz sprawdzone.

Kreatywność nie jest dana raz na zawsze. Każdy ma pewne predyspozycje – do myślenia bardziej twórczego albo bardziej analitycznego – ale predyspozycja przesuwa punkt startu, a nie limituje wyniku.

Podział na „umysły ścisłe” i „artystycznych marzycieli” niczego tu nie tłumaczy. Kreatywnym jest się w odniesieniu do czegoś: kodu, grafiku zmian, przepisu, rozmowy z klientem. Brak zainteresowania rysowaniem nie mówi nic o kreatywności w tych dziedzinach.

Cechy kreatywności widać najpierw w reakcji na problem bez gotowego rozwiązania. W rozumieniu użytkowym to stan otwartości na nowe rozwiązania i aktywne ich szukanie, a nie talent do sztuki.

• Myślenie dywergencyjne – wytwarzanie wielu różnych odpowiedzi na jedno pytanie, bez oceniania ich po drodze.
• Myślenie konwergentne – dochodzenie do jednego właściwego rozwiązania przez zawężanie możliwości.
• Myślenie lateralne – celowe porzucenie oczywistego toku rozumowania i przeskok do innej ramy pojęciowej.

Jak rozłożyć trening kreatywności w tygodniu?

Schemat jest krótki: pięć minut codziennie plus jedna dłuższa sesja tematyczna w tygodniu, na 30-45 minut. Każdą sesję otwiera dwuminutowa rozgrzewka na łatwym ćwiczeniu. Codzienna praca daje więcej niż jedna długa sesja raz w miesiącu, bo tempo wymyślania rośnie od powtórzeń.

Pierwsze odpowiedzi w każdym zadaniu są schematyczne, bo umysł podaje użycia najbliższe funkcji przedmiotu. Nieoczywiste pomysły zaczynają się zwykle po dziesiątym, gdy oczywiste się skończyły. Rozgrzewka przerabia tę schematyczną warstwę na neutralnym materiale, żeby zadanie główne startowało już wyżej.

Sesję przygotujesz w pięciu krokach:

1. Wybierz jedno ćwiczenie na cały tydzień i zmieniaj tylko materiał, na przykład codziennie inny przedmiot.
2. Przeformułuj polecenie na czasownik generujący: zamiast „opisz zastosowania” napisz „wygeneruj trzydzieści zastosowań”.
3. Ustaw timer na pięć minut i nie przerywaj zapisu, dopóki nie zadzwoni.
4. Zapisuj każdy pomysł bez oceniania, także ten, który wydaje się absurdalny.
5. Wróć do kartki po dobie i zaznacz trzy pozycje warte rozwinięcia.

Rachunek na typowych wartościach wygląda tak: tempo odniesienia to trzy pomysły na pięć minut, więc siedem dni daje 21 pozycji. Dłuższa sesja tygodniowa dokłada zwykle 15-20, bo po kwadransie tempo zapisu spada. W miesiącu zbiera się w ten sposób ponad sto pięćdziesiąt pomysłów – to materiał do selekcji, nie zestaw gotowych rozwiązań.

Największą zmienną jest regularność, nie długość sesji: dwa opuszczone dni w tygodniu obcinają wynik o trzecią część.

Gdy ćwiczenie przestaje sprawiać trudność, nie porzucaj go od razu – zaostrz parametr. Skróć czas do trzech minut, podnieś limit pomysłów albo zakaż sobie kategorii, w której działałeś dotąd. Zadanie wykonywane bez wysiłku przestaje trenować cokolwiek.

Ćwiczenia na kreatywność do zrobienia samodzielnie

Wszystkie ćwiczenia z tej listy robi się w pojedynkę, a większość bez żadnych materiałów – wystarczy kartka i timer. Przy każdym podany jest parametr wykonania: liczba pomysłów, czas albo warunek zakończenia. Kolejność nie ma znaczenia, ale poszczególne zadania trenują różne zdolności, więc warto mieszać je w tygodniu.

1. Trzydzieści zastosowań jednego przedmiotu

Weź dowolny przedmiot z otoczenia i wymyśl dla niego trzydzieści zastosowań w jednym podejściu. Codziennie bierzesz inny przedmiot: łyżkę, spinacz, parasol, słoik. Po dziesiątym pomyśle oczywiste użycia się kończą i trzeba złamać funkcję przedmiotu, czyli potraktować go jako materiał, ciężarek albo osłonę.

Miarą progresu jest czas dojścia do trzydziestego pomysłu, nie sam fakt jego osiągnięcia. Ćwiczenie trenuje płynność ideacyjną, czyli zdolność do wytwarzania wielu użyć jednego obiektu.

2. Łańcuch odległych skojarzeń

Zapisz słowo startowe i dopisuj kolejne tak, żeby każda sąsiednia para była jak najmniej oczywista. Para z tej samej kategorii się nie liczy: widelec – łyżka to jedno pole znaczeniowe. Wartość ćwiczeniowa rośnie, gdy pokrycie cech maleje, jak w parze komputer – świeczka.

Warunek zakończenia to dziesięć ogniw bez powtórzonej kategorii. Trudniejszy wariant polega na ustaleniu z góry liczby kroków między dwoma odległymi pojęciami: marynarka, szycie, nić, bawełna, roślina, drzewo to przejście na sześć ogniw. Im mniej ogniw dopuszczasz, tym trudniejsze zadanie, bo każdy krok musi pokryć większy dystans. To ćwiczenie na płynność skojarzeniową.

3. Pytania „co by było, gdyby”

Zadaj sobie pytanie abstrakcyjne i rozpisz jego konsekwencje na kartce. Trzy gotowe: zanik prądu na całym świecie na jedną minutę, algorytm bezbłędnie dobierający partnera, wzrost średniej temperatury o pięć stopni. Pierwsze pięć skutków to zawsze warstwa oczywista, więc do każdego dopisujesz skutek drugiego, a potem trzeciego rzędu.

Odpowiedź jest gotowa wtedy, gdy każdy trop ma domknięty skutek końcowy. Przy pytaniach o dużej liczbie powiązań rozpisanie zajmuje nawet kilka dni i jest to normalne tempo tego zadania.

4. Analogie w dwóch kolumnach

Wypisz dwie kolumny po dziesięć pojedynczych haseł i łącz je strzałkami według schematu „A jest jak B, bo…”. Dziesięć na dziesięć daje sto możliwych par, z których trafnych okazuje się zwykle kilka, a reszta odpada w trakcie uzasadniania.

Analogia jest poprawna, gdy łączy relacje, nie cechy. Korporacja i ul mają wspólną strukturę: hierarchię, podział zadań, przepływ zasobów do centrum. Cytryna i słońce mają tylko wspólny kolor, więc para bez wspólnej relacji nie prowadzi do żadnego wniosku.

Kilka par do rozgrzewki, z których każda trzyma się relacji:

• Miasto jest jak organizm, bo krąży w nim zasób i wychodzi z niego odpad.
• Szkoła jest jak fabryka, bo dzieli pracę na etapy i mierzy wynik na końcu.
• Sieć znajomych jest jak system korzeniowy, bo zasoby idą przez połączenia, a nie przez środek.

5. Nowe znaczenia znanych skrótów

Weź istniejący skrót i rozwiń go tak, żeby opisywał konkretną rzecz z twojego otoczenia: zespół, mieszkanie, projekt. Na start nadają się PCK, ZHP, PZU, PKP, BHP i ONZ. Liczba liter wyznacza liczbę wymuszonych słów, a każde musi pasować do opisywanego obiektu, nie do dowolnego tematu.

Ćwiczenie trenuje płynność ekspresyjną, czyli układanie słów w narzuconych z góry ramach. To inna zdolność niż wymyślanie zastosowań, dlatego oba zadania warto trzymać w rotacji.

6. Akrostych z własnego imienia

Rozbij swoje imię na litery i dopisz do każdej jedno słowo, które cię opisuje. Słowo nie musi być przymiotnikiem, a zakaz przymiotników podnosi trudność najmocniej, bo wymusza rzeczowniki, czynności i nazwy miejsc.

Trudniejszy wariant to drugie podejście do tego samego imienia bez powtarzania żadnego słowa z pierwszego. Przy imionach czteroliterowych drugie przejście bywa trudniejsze niż całe pierwsze.

7. Historia dopisana do zdjęcia

Wybierz dowolne zdjęcie z sytuacją i dopisz do niego historię. Odpowiadasz na trzy pytania: kim są te osoby, o czym rozmawiają, w jakiej są sytuacji. Opowieść musi wpleść minimum cztery detale z obrazu: porę dnia, ubiór, mimikę i gesty.

Bez tego warunku zadanie zamienia się w dowolne fantazjowanie. Detal z obrazu wymusza dopasowanie fabuły do faktów, których nie wybrałeś sam.

8. Rysunek wyprowadzony z kółka

Narysuj na kartce dwanaście kółek i z każdego zrób inny obiekt. Powtórzony motyw się nie liczy, więc dwanaście kółek to dwanaście wymuszonych, nieprzenikających się wariantów. Jakość rysunku nie ma tu żadnego znaczenia.

W rozwijaniu kreatywności dzieci to zadanie pojawia się bardzo często, bo gotowe kółko zdejmuje opór przed pustą kartką. U dorosłych działa identycznie: łatwiej dokończyć niż zacząć.

9. Montaż z wycinków

To jedyne ćwiczenie z tej listy, które wymaga materiałów:

• kolorowe gazety do wycinania,
• duży arkusz papieru,
• klej,
• nożyczki.

Wycinasz zdjęcia, rysunki i fragmenty tekstów, a potem układasz je na arkuszu według skojarzeń i połączeń między nimi. Każde sąsiedztwo na kartce musi dać się uzasadnić jednym zdaniem – inaczej wycinek wraca na stos.

Praca idzie wolniej niż zadania na samej kartce, więc pasuje do dłuższej sesji tygodniowej. Ćwiczenie trenuje łączenie materiału z różnych źródeł w jedną całość, czego nie robi żadne zadanie nastawione na samą liczbę pomysłów.

10. Dziennik pomysłów i zapis strumienia

Prowadź codzienny, krótki zapis bez redagowania i trzymaj osobne miejsce na pomysły surowe. Pięć minut wystarczy, bo regularność zapisu liczy się bardziej niż jego objętość.

Powrót do wpisu po kilku dniach pozwala ocenić pomysł bez emocji z chwili powstania. Zapis pokazuje też własne, powtarzalne tory myślenia: te same tematy, te same wyjścia. Dziennik działa, gdy pomysł ze starszego wpisu daje się rozwinąć zamiast zaczynać od zera.

Techniki warsztatowe dla zespołu

Techniki różnią się trzema rzeczami: liczbą uczestników, czasem trwania i tym, czy pomysły się wypowiada, czy zapisuje. Przy każdej podany jest parametr oraz sytuacja, do której się nadaje. Część z nich działa też w trybie solo, na kartce.

1. Burza mózgów

Sesja polega na generowaniu jak największej liczby pomysłów w krótkim czasie, bez oceniania ich wartości. To jednorazowa, szybka akcja nastawiona na konfrontację wielu poglądów, a nie tryb pracy na cały tydzień.

W zasadach burzy mózgów najważniejsza jest odroczona ocena, bo pierwsza wypowiedziana krytyka zamyka fazę generowania. Grupa przechodzi wtedy na tryb obrony własnych propozycji i nowe pomysły przestają się pojawiać.

Sesja trzyma się kilku reguł prowadzenia:

• zapis wszystkich pomysłów w widocznym dla całej grupy miejscu,
• zakaz komentowania wartości propozycji do końca fazy zbierania,
• prowadzący pilnuje czasu i nie forsuje własnych pomysłów,
• rozwijanie cudzych propozycji jest dozwolone i pożądane.

2. Metoda 635

Liczby w nazwie to gotowa instrukcja: sześć uczestników, trzy pomysły, pięć minut na rundę. Każdy zapisuje pomysły na kartce, a kartki krążą i wracają do autora po sześciu rundach.

Przebieg jednej rundy wygląda tak:

1. Zapisz na kartce trzy rozwiązania problemu w czasie nie dłuższym niż pięć minut.
2. Podaj kartkę sąsiadowi i odbierz jego kartkę po sygnale prowadzącego.
3. Dopisz trzy nowe pomysły albo udoskonal propozycję poprzednika, znowu w pięć minut.
4. Powtórz wymianę sześciokrotnie, aż każda kartka przejdzie przez ręce wszystkich.
5. Zbierz kartki i przepisz wszystko na jedną listę przed jakąkolwiek oceną.

Rachunek domyka się tylko przy pełnych rundach: sześć osób razy sześć kartek razy trzy pomysły to 108 zapisanych propozycji w około pół godziny. Przerwanie po trzeciej rundzie obcina wynik o połowę.

Metodę opisał Bernd Rohrbach pod koniec lat sześćdziesiątych jako technikę zapisu, nie wypowiedzi. W grupie z jedną dominującą osobą ta różnica zmienia najwięcej, bo kartka nie pozwala nikogo zagłuszyć. W kolejnych rundach wolno wprost korzystać z pomysłów poprzedników.

Inną logikę ma kwiat lotosu: nie mnoży kartek, tylko rozgałęzia jeden problem w warstwy. Problem stoi w środku, wokół niego powstaje osiem pól, a każde z tych pól staje się środkiem kolejnego kwiatu i daje w sumie 64 pomysły.

Nadmiar propozycji w pierwszej warstwie łączy się po dwie albo usuwa, żeby zostało dokładnie osiem pól – tak przebieg opisuje materiał trenerski z platformy EPALE. Technika przydaje się wtedy, gdy zespół stanął w martwym punkcie i twierdzi, że pomysłów już nie ma.

3. Sześć kapeluszy myślowych

Technika pochodzi z książki Edwarda de Bono „Sześć kapeluszy myślowych” i porządkuje rozmowę przez rozdzielenie trybów myślenia. Cała grupa nosi w danym momencie ten sam kapelusz, więc nikt nie krytykuje w chwili, gdy inni zbierają pomysły.

Sześć kolorów to sześć trybów pracy:

• Biały – fakty, dane i informacje, bez interpretacji.
• Czerwony – emocje, intuicja i wrażenia, bez uzasadniania ich.
• Czarny – krytyka, ryzyka i słabe punkty rozwiązania.
• Żółty – korzyści i optymistyczny scenariusz.
• Zielony – nowe pomysły i alternatywy.
• Niebieski – kontrola procesu myślenia, podsumowania i wnioski.

Niebieski zakłada się z reguły dwa razy: na początku, żeby ustalić cel, i na końcu, żeby domknąć wnioski. Sesja bez zamknięcia niebieskim kończy się bez konkluzji, choć wszyscy mają poczucie owocnej rozmowy.

Samodzielnie metodę sześciu kapeluszy stosuje się na kartce, przechodząc kolory po kolei i poświęcając każdemu trybowi osobny akapit. Kolejność zostaje ta sama, zmienia się tylko to, że wszystkie role bierzesz na siebie.

4. SCAMPER

Punktem startu jest coś, co już istnieje: produkt, usługa albo proces w firmie. Akronim zbiera siedem operacji, które stosujesz do wybranego obiektu po kolei, bez pomijania żadnej.

Siedem operacji z pytaniem roboczym do każdej:

• Substitute, czyli zastąp – co da się wymienić na inny materiał, element albo osobę?
• Combine, czyli połącz – które dwie funkcje można scalić w jedną?
• Adapt, czyli zaadaptuj – co z innej branży zadziała tutaj bez przeróbek?
• Modify, czyli zmodyfikuj – co się zmieni po powiększeniu albo pomniejszeniu?
• Put to another use, czyli użyj inaczej – kto jeszcze mógłby tego użyć i do czego?
• Eliminate, czyli usuń – co zniknie bez szkody dla całości?
• Reverse, czyli odwróć – co da się zamienić miejscami w kolejności etapów?

Ta technika nie służy tylko do ratowania sesji w kryzysie twórczym. Przejście siedmiu operacji raz na kwartał wyłapuje uproszczenia, których nikt nie zgłosi z własnej inicjatywy.

5. Technika kruszenia (odwrócona burza mózgów)

Zamiast szukać rozwiązań, grupa wypisuje wszystko, co doprowadzi do powstania problemu albo go pogłębi. Dopiero w drugim etapie każda wypisana szkoda dostaje swoje odwrócenie w działanie ochronne.

Warunek zakończenia jest twardy: żadna pozycja nie zostaje bez odwrócenia. Bez etapu odwracania sesja kończy się listą zagrożeń, a nie planem.

Technika ratuje zespoły, które przy zwykłej burzy mózgów milczą. Mówienie, jak coś zepsuć, nie naraża nikogo na ocenę własnego pomysłu, więc wypowiadają się też osoby najbardziej ostrożne.

6. Myślenie lateralne

Standardowe podejście jest pionowe: idziesz krok po kroku, coraz głębiej tą samą drogą. Myślenie lateralne odrzuca oczywisty bieg rozumowania i przeskakuje do innej ramy pojęciowej – kopie w nowym miejscu, zamiast drążyć głębiej.

Po tych narzędziach sięgasz w jednym momencie: gdy droga logiczna jest wyczerpana, a rozwiązania nadal nie ma. Zmianę ramy uruchamiają trzy narzędzia, każde w kilka minut:

• Losowy bodziec – wylosuj słowo z książki, obrazek albo pojęcie i szukaj powiązania z problemem.
• Prowokacja – postaw celowo absurdalną tezę i wyciągnij z niej jeden użyteczny wniosek.
• Podważenie założeń – spisz wszystkie założenia problemu i kwestionuj je po kolei, sprawdzając, co zostaje.

Pokrewna synektyka W.J.J. Gordona pracuje na analogiach w zespole 6-8 osób z różnych dziedzin plus prowadzący. Uczestnicy najpierw poznają problem, potem odkładają go na dobę, a pomysły zgłaszają w sesji trwającej 20-30 minut następnego dnia.

7. Mapa myśli i diagram Ishikawy

Mapa myśli mnoży tropy: temat w środku, gałęzie na boki, jedno hasło na jednej gałęzi, nigdy całe zdanie. Rozgałęzienia pokazują od razu, które kierunki są puste, a które ciągną się dalej.

Diagram Ishikawy działa odwrotnie – porządkuje przyczyny już zebrane. Problem zapisuje się na końcu poziomej osi, a przyczyny rozkłada zwykle na sześć kategorii: człowieka, metodę, maszynę, materiał, pomiar i otoczenie. Narzędzie pomaga, gdy nie masz dostępu do wszystkich informacji i musisz wnioskować z tego, co widać.

8. Philips 66

Odmiana burzy mózgów dla dużych grup, znana też jako dyskusja 66 albo buzz session. Dużą grupę dzieli się na podzespoły po sześć osób, które pracują sześć minut w tym samym czasie. Sztywno odmierzony czas wymusza tempo i nie pozwala zawiesić się na jednym wątku.

W każdej podgrupie wyznacza się osobę, która spisuje pomysły i przedstawia je całej sali. Bez tego sekretarza wyniki podzespołów nie wracają do plenum, a moderator przez cały czas pilnuje zakazu oceniania w fazie generowania.

Runda powtarza się kilka razy, a kolejne podejścia uwzględniają pomysły pozostałych grup. W buzz session podgrupy mogą pracować nad różnymi aspektami tematu, natomiast w klasycznym układzie wszystkie zespoły dostają dokładnie to samo pytanie.

Dobór metody zależy od zespołu i tematu, więc przy wysokiej stawce warto ustalić go z prowadzącym warsztat. Ta sama technika w grupie pięciu i dwudziestu osób daje inne wyniki, bo liczba uczestników jest częścią instrukcji.

Co blokuje pomysły i jak wyjść z martwego punktu?

Trzy blokady wracają najczęściej: przedwczesna ocena pomysłu, drążenie tej samej drogi bez limitu czasu i etykieta osoby bez twórczego zacięcia. Dwie pierwsze rozbraja ustawiony zegar i realna przerwa, trzecia wymaga sprawdzenia, o jakiej dziedzinie właściwie mówimy.

• Pierwsze pomysły schematyczne – dopisz jeszcze dziesięć pozycji, bo nieoczywiste zaczynają się po wyczerpaniu oczywistych.
• Pół godziny bez postępu – ustaw alarm na 30-60 minut, a po jego upływie zrób realną przerwę: odejdź od biurka i wyłącz komputer, zamiast przechodzić na inną zakładkę.
• Milczenie w grupie – odwróć pytanie i poproś o pomysły, jak problem pogłębić, a potem odwróć każdą pozycję z listy.
• Przekonanie o braku talentu – wskaż dziedzinę, w której już improwizujesz, i licz pomysły tylko w niej.

Etykieta „umysł ścisły albo artysta” działa w dorosłym życiu jak niewidzialna, ale skuteczna blokada. Pierwsze skojarzenie z malowaniem i pisaniem przesłania fakt, że kreatywnym jest się w odniesieniu do czegoś: grafiku, kosztorysu, tekstu na stronę.

Inwencja twórcza rusza szybciej w dziedzinie, w której masz już wiedzę, bo pomysł potrzebuje materiału do przetworzenia. Bez znajomości tematu powstają rozwiązania ogólne, których nie da się wdrożyć.

Jedna reguła obowiązuje w pracy solo i w zespole: generowanie i ocenianie nie dzieją się w tej samej minucie. Przy pracy samodzielnej znaczy to, że w trakcie pięciominutowego zapisu nie wykreślasz ani jednej linijki.

Nawyki i bodźce, które podnoszą liczbę pomysłów poza sesją

Ćwiczenia pracują na materiale, który mózg dostał z zewnątrz. Bez dopływu nowych bodźców lista pomysłów po kilku tygodniach zaczyna się powtarzać, bo krąży po tych samych wspomnieniach i tych samych rozmowach.

• Sen i regeneracja – stały rytm snu, do tego praktyki wyciszające w rodzaju medytacji czy zapisywania rzeczy, za które jesteś wdzięczny; przy dłuższych problemach ze snem albo nastrojem warto omówić je ze specjalistą, zanim uznasz to za brak pomysłów.
• Ruch – aktywność fizyczna kilka razy w tygodniu, najlepiej taka, przy której nie planujesz w głowie pracy.
• Nowe miejsca i czynności – kryterium jest proste: czynność albo miejsce, którego nie było w rutynie ostatnich kilku tygodni.
• Kontakt na żywo – rozmowa twarzą w twarz, nie wymiana wiadomości ani telefon; rozmówcę można od razu wciągnąć w pracę nad własnym pomysłem.
• Otoczenie osób, które tworzą – z czasem upodabniasz się do grupy, w której przebywasz, także pod względem sposobu myślenia.

Pojedynczy warunek zmienia niewiele. Efekt daje kumulacja czterech albo pięciu naraz utrzymana przez kilka tygodni, a nie jedna zmiana wprowadzona w piątek.

Do tej samej grupy należą krzyżówki, rebusy, łamigłówki i gry słowne. Nie zastąpią sesji z parametrem, ale utrzymują tempo w dni, w których nie zdążysz na ćwiczenie.

Jak wybrać jeden pomysł z długiej listy?

Sesja generowania kończy się stosem kartek, a wybór jest osobną operacją. Robisz go innego dnia i w innym trybie myślenia – konwergentnym, czyli zawężającym. Mieszanie obu trybów w jednym spotkaniu kończy się wyborem pomysłu najgłośniejszego, nie najlepszego.

Selekcja przebiega w pięciu krokach:

1. Odłóż listę na dobę i nie zaglądaj do niej wcześniej.
2. Pogrupuj pozycje w kategorie i połącz powtórzenia w jeden wpis.
3. Przejdź fazą faktów: do każdej kategorii dopisz dane, które masz, i te, których brakuje.
4. Włącz fazę krytyki i wykreśl pomysły niewykonalne przy twoich zasobach.
5. Domknij sesję decyzją: jeden pomysł do wdrożenia, termin i osoba odpowiedzialna.

Kategoria reprezentowana jednym pomysłem to sygnał tropu nieprzepracowanego, nie tropu słabego. Zanim ją skreślisz, dorzuć do niej trzy pomysły w krótkiej, pięciominutowej rundzie.

Rachunek na wyniku sesji 635 wygląda tak: ze 108 zapisanych propozycji duplikaty i warianty tego samego pomysłu zabierają zwykle około trzeciej części. Zostaje niewiele ponad siedemdziesiąt pozycji, które rozkładają się na kilkanaście kategorii. Po wykreśleniu niewykonalnych do decyzji dochodzi zwykle od trzech do pięciu kandydatów.

Kolejność faz jest sztywna: fakty przed krytyką, krytyka przed domknięciem, domknięcie zawsze na końcu. Krytyka puszczona przed fazą faktów wycina pomysły, o których nikt nic nie wie, a nie te rzeczywiście słabe.

Analiza problemu metaplanem trzyma ten sam porządek: karty rozkłada się na wspólnej planszy według pytań o stan faktyczny i przyczyny, a ocena wchodzi dopiero po uporządkowaniu obrazu.

Po czym poznać, że trening kreatywności działa?

Pomiar zrobisz dziś i powtórzysz po miesiącu na tej samej kartce. Wystarczy jedno ćwiczenie, timer i cztery liczby: liczba pomysłów, liczba kategorii, liczba odpowiedzi rzadkich i stopień dopracowania. Punktem odniesienia dla płynności są trzy pomysły na pięć minut na osobę.

• Płynność – liczba pomysłów zapisanych w pięć minut; poniżej trzech oznacza, że trening dopiero się zaczyna.
• Giętkość – liczba odrębnych kategorii, do których pomysły dają się przypisać; dwadzieścia pomysłów w dwóch kategoriach to niski wynik.
• Oryginalność – udział odpowiedzi, których nikt inny w grupie nie podał, przy warunku, że pasują do zadania.
• Elaboracja – stopień dopracowania jednego pomysłu, liczony liczbą doprecyzowań dopisanych do wyjściowego zdania.

Zestaw czterech wymiarów wytwarzania dywergencyjnego opisuje opracowanie z repozytorium Uniwersytetu Wrocławskiego, które traktuje liczbę pomysłów i liczbę kategorii jako dwie różne miary.

Drugi pomiar jest jeszcze prostszy: czas dojścia do trzydziestego zastosowania jednego przedmiotu. Skrócenie tego czasu o kilka minut widać wyraźniej niż jakiekolwiek wrażenie „lepszego myślenia”.

Trzeci wskaźnik bierzesz z łańcucha skojarzeń: liczysz pary bez wspólnej kategorii i dzielisz przez liczbę wszystkich ogniw. Pomysł nieoczywisty to taki, który nie ma wspólnej kategorii z punktem wyjścia.

Nie mierzy się jakości pojedynczego pomysłu w dniu jego powstania, bo świeży pomysł zawsze wydaje się lepszy albo gorszy niż jest. Wynik waha się między dniami, więc miarodajne jest porównanie serii z całego tygodnia, nie jednego podejścia.