Co to jest nadzieja i skąd ją czerpać w trudnych chwilach?

O nadziei mówi się zwykle wtedy, gdy nie ma już co robić — i na tym polega największe nieporozumienie wokół niej. Pracuje najmocniej wcześniej, kiedy zostaje jeszcze jedna droga i siła, żeby nią ruszyć. Dlatego pytanie, czym właściwie jest nadzieja, nie dotyczy nastawienia, tylko widzenia możliwości i gotowości do pierwszego kroku.

Co dokładnie znaczy „mieć nadzieję”?

Nadzieja to oczekiwanie dobrej zmiany połączone z gotowością do działania w jej kierunku – w sprawie, której wynik nie zależy w pełni od nas. Nie jest ani pewnością, ani biernym czekaniem, bo zawiera własny udział i jednocześnie przyznaje, że część rzeczy pozostaje poza kontrolą.

W mowie potocznej nadzieja kojarzy się z naiwnością, stąd powiedzenie o matce głupich. Wspomina się o niej zwykle wtedy, gdy człowiek stracił już wpływ na sytuację, więc traktuje się ją jak ostatnią szansę, a nie jak postawę.

To zawężenie ma praktyczny skutek. Kto uznaje nadzieję za ostatnią deskę ratunku, sięga po nią najpóźniej, już bez sił na działanie – a nadzieja pracuje najmocniej wtedy, gdy jest jeszcze co robić, i towarzyszy także doświadczeniom dobrym.

• Przedmiot możliwy – nikt nie żywi nadziei wobec rzeczy niewykonalnych, jak cofnięcie czasu; możliwość musi być realna, choć niepewna.
• Przedmiot niekonieczny – nie mówimy o nadziei na to, co stanie się i tak, jak nadejście dnia po nocy; gdzie działa prawo natury, nadzieja jest zbędna.
• Wynik nie w pełni w naszych rękach – to, co osiągamy własną pracą i decyzją, nazywa się planem albo marzeniem; nadzieja zaczyna się tam, gdzie brakuje elementu, którego nie kontrolujemy.

Sam język pokazuje dwie warstwy pojęcia. Nadzieje w liczbie mnogiej to marzenia i życzenia, których można mieć wiele, natomiast nadzieja w liczbie pojedynczej jest jedna i obejmuje całe życie.

Warstwa potoczna dotyczy konkretnego zdarzenia: zdam egzamin, wyzdrowieję, dostanę tę pracę. Ta druga styka się z poszukiwaniem sensu życia, bo odnosi się nie do jednego wyniku, lecz do całości drogi – i właśnie ona pozwala przejść przez doświadczenie graniczne, czyli sytuację, po której nic nie wraca do dawnego stanu.

W tradycji chrześcijańskiej nadzieja jest cnotą teologalną, czyli stałą postawą odnoszącą człowieka wprost do Boga; Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 1817 opisuje ją jako pragnienie życia wiecznego oparte na ufności wobec obietnicy, a nie na własnych siłach.

Siła woli i umiejętność szukania rozwiązań

W psychologii nadzieja nie jest emocją, ale pozytywnym stanem motywacyjnym opartym na dwóch odrębnych przekonaniach: że wykonam zaplanowane działanie i że znajdę rozwiązanie, gdy pierwsza droga się zamknie. Emocja przychodzi i mija, a stan motywacyjny da się odbudować celowo.

Autorem tego ujęcia jest Charles R. Snyder, psycholog i twórca teorii nadziei, według której człowiek jest w stanie sam znaleźć drogę do celu i zmobilizować energię, by się jej podjąć:

• Przekonanie o możliwości wykonania działania – siła woli i myśl „dowiozę to nawet wbrew przeszkodom i własnemu zwątpieniu”; odpowiada za start oraz za trwanie przy celu, gdy zapał spada.
• Przekonanie o umiejętności znajdowania rozwiązań – własna wiedza i sprawność w wymyślaniu obejść, streszczona w zdaniu „gdy jedna droga się zamknie, znajdę drugą”.

Filary są niezależne i osłabiają się osobno, dlatego ta sama skarga „stracił nadzieję” opisuje dwa różne stany. Wsparcie skierowane w niewłaściwy filar nie działa: rada „po prostu zacznij” nie pomoże komuś, kto nie widzi ani jednej drogi.

Człowiek z silną wolą, ale bez widzenia dróg, próbuje wciąż tego samego sposobu i zużywa energię na powtarzanie jednego rozwiązania. Zwiększa nakład, nie zmieniając metody.

Odwrotny układ wygląda inaczej. Ktoś potrafi wymienić trzy warianty wyjścia z sytuacji, a nie rozpoczyna żadnego – zna drogę, tylko brakuje mu paliwa na pierwszy ruch.

Poziom nadziei jest mierzalny, nie tylko odczuwalny. Kwestionariusz Nadziei na Sukces, polska adaptacja narzędzia Snydera przygotowana przez Mariolę Łagunę, Jerzego Trzebińskiego i Mariusza Ziębę, zawiera 12 twierdzeń ocenianych na skali od 1 do 8, od „zdecydowanie nieprawdziwe” do „zdecydowanie prawdziwe”.

Wynik czyta się na trzech poziomach: ogólnym oraz w dwóch podskalach, które odpowiadają dokładnie obu filarom. Podręcznik testu wydała Pracownia Testów Psychologicznych PTP, a interpretacja wyniku należy do psychologa, nie do samego badanego.

Rozdzielność filarów widać też w praktyce badawczej. Zdarza się, że konkretne zachowanie przewiduje wyłącznie podskala szukania dróg, a wynik ogólny nie mówi o nim nic – średnia z dwóch niezależnych rzeczy zaciera to, co ważne.

Nadzieja, optymizm i myślenie życzeniowe – po czym je rozróżnić?

Kryterium rozstrzygające jest jedno: obecność nazwanej drogi i własnego udziału. Optymizm mówi, że będzie dobrze; nadzieja dokłada drogę i ruch z mojej strony; myślenie życzeniowe nie ma ani jednego, ani drugiego – zostaje samo oczekiwanie dobrego wyniku.

Widać to w strukturze obu filarów. Siła woli wiąże się z optymizmem dość mocno, bo obie rzeczy dotyczą nastawienia, natomiast umiejętność szukania dróg jest od optymizmu niezależna i można ją mieć przy dość ponurym spojrzeniu na świat.

• Brak nazwanej drogi przy dobrym oczekiwaniu – to optymizm albo życzenie; nadzieja wymaga wskazania choćby jednego kroku prowadzącego do wyniku.
• Oparcie wyłącznie na emocji i pragnieniu – nadzieja nierealistyczna; oczekiwanie nie ma pokrycia w tym, co wiadomo o sytuacji.
• Racjonalna ocena faktów, zasobów i czasu – nadzieja realistyczna; szanse mogą być małe, ale są policzone.
• Zaufanie czemuś większemu niż my sami – nadzieja transcendentna; nie opiera się na rachunku prawdopodobieństwa, więc nie kruszy się razem z nim.

Pierwsza pułapka to fałszywa nadzieja, rozpoznawalna po skutku: blokuje decyzje wymagające przyjęcia straty, takie jak zamknięcie projektu albo pożegnanie planu, który już się nie uda.

Stąd rozróżnienie na nadzieję dojrzałą i niedojrzałą. Dojrzała liczy się z możliwym złym wynikiem i mimo to podejmuje działanie, niedojrzała wymaga, by zły wynik nie został nawet nazwany.

Granica między nadzieją a zaprzeczaniem bywa nieoczywista, zwłaszcza przy decyzjach zdrowotnych i majątkowych. Dlatego warto sprawdzić ją w rozmowie z kimś spoza sprawy – lekarzem, psychologiem albo osobą, która nie ponosi skutków tej decyzji.

Druga pułapka jest rzadziej nazywana: nadzieja może kierować się ku rzeczom złym, na przykład ku odwetowi. Poznaje się to po tym, że jej spełnienie wymaga cudzej straty, a samo czekanie zabiera energię z własnych celów.

Nadzieja nie musi też dotyczyć przyszłości. Można mieć nadzieję, że wynik badania sprzed tygodnia okaże się dobry, bo niepewność dotyczy wtedy naszej wiedzy, nie samego zdarzenia.

Skąd bierze się zdolność do nadziei?

Nadzieja ma dwa źródła: bardzo wczesne doświadczenie opieki i późniejszy sposób opowiadania sobie własnego życia. Na to drugie masz wpływ dziś, niezależnie od tego, jak wyglądało pierwsze.

Erik Erikson, psycholog rozwoju człowieka, umieszczał początek nadziei w pierwszym roku życia. Gdy opiekun reaguje konsekwentnie i czule, dziecko wynosi z tego okresu ufność podstawową, czyli przekonanie, że świat jest przewidywalny i można w nim znaleźć wsparcie; brak takiego doświadczenia zostawia nieufność, utrudniającą opieranie się na innych w dorosłości.

Drugie ujęcie nie sprowadza nadziei do dzieciństwa. Jerzy Trzebiński opisuje ją jako sposób interpretowania rzeczywistości, kształtowany przez przebieg doświadczeń, narrację o sobie i wyćwiczone dostrzeganie możliwości w sytuacjach trudnych.

Skoro nadzieja jest sposobem interpretacji, a nie cechą wrodzoną, to poddaje się treningowi w każdym wieku – zmienia ją to, co robisz z pojedynczą trudną sytuacją, nie postanowienie zmiany nastawienia.

Co nadzieja realnie zmienia, gdy sytuacja jest zła?

Nadzieja nie zmienia sytuacji. Zmienia trzy rzeczy w tym, co człowiek z nią robi: uruchamia inicjatywę i wytrwałość, przyspiesza odbudowę po porażce oraz nadaje trudności status etapu, a nie stanu trwałego.

Te trzy obszary opisuje się osobno, bo działają w innym tempie:

• Inicjatywa i wytrwałość – przekonanie, że zmiana jest możliwa, uruchamia wysiłek i pozwala wracać do celu po serii nieudanych prób.
• Rezyliencja, czyli odporność psychiczna – szybsza odbudowa po porażce i łatwiejsze przystosowanie się do warunków, których nikt nie wybierał.
• Perspektywa i sens – trudność widziana jako fragment dłuższej drogi, co zmienia decyzje podejmowane dzisiaj.

Mechanizm buforowy jest prosty. Myśl „nic się nie da” nie daje żadnego zadania, więc cała uwaga wraca do samej groźby; jedno wykonalne zadanie przenosi część uwagi na działanie i obniża napięcie, mimo że sytuacja stoi w miejscu.

Nadzieja nie usuwa bólu, dlatego w kryzysach ciągnących się miesiącami wraca pytanie o sens cierpienia, a odpowiedź na nie decyduje o wytrzymaniu czasu oczekiwania, którego nie da się skrócić.

Po bardzo ciężkich doświadczeniach część osób nie tylko wraca do dawnego stanu, ale przestawia hierarchię celów. Nazywa się to wzrostem potraumatycznym i wysoka nadzieja takiej zmianie sprzyja, choć jej nie gwarantuje.

Kierunek odwrotny jest równie mocny. Kto stracił wszelką nadzieję, traci też podstawę do jakiegokolwiek wysiłku, dlatego odbudowa zaczyna się od bardzo małej nadziei, nie od dużego planu – i zwykle dopiero w chwili utraty widać, czym nadzieja była.

Skąd czerpać nadzieję, kiedy nic nie wskazuje na poprawę?

Nadzieja w kryzysie nie wraca od decyzji „będę myśleć pozytywnie”. Wraca od odbudowy jednego z dwóch filarów: energii do działania albo widzenia dróg.

Najbliższy możliwy krok

Gdy cel wydaje się nieosiągalny, nadzieję odbudowuje się nie przez obniżenie ambicji, ale przez skrócenie horyzontu. Cel zostaje ten sam, zmienia się odcinek brany na dziś.

Cała sekwencja mieści się w jednym popołudniu:

1. Nazwij cel odległy jednym zdaniem, bez rozpisywania warunków i terminów.
2. Wypisz trzy rzeczy, które przybliżają do niego choćby o krok.
3. Wybierz tę jedną, która nie wymaga niczyjej zgody ani czekania na odpowiedź.
4. Wykonaj ją dziś albo najpóźniej następnego dnia.
5. Zapisz wynik jednym zdaniem, także wtedy, gdy wynik jest zły.

Dobry pierwszy krok spełnia trzy warunki: mieści się w jednym dniu, zależy tylko od ciebie i daje wynik, który da się sprawdzić. Krok bez sprawdzalnego wyniku nadziei nie zasila, bo nie dostarcza dowodu, że działanie cokolwiek zmienia.

Druga i trzecia droga do tego samego celu

Filar szukania dróg wzmacnia jedno ćwiczenie: do jednego celu wypisujesz co najmniej dwie alternatywne drogi, nie licząc tej, którą już próbujesz. Warunkiem wykonania jest liczba, nie jakość pomysłów – słabe warianty też się liczą, bo pokazują, że pole nie jest puste.

Trzy pytania rozruszają listę, gdy nic nie przychodzi do głowy:

• Kto rozwiązał podobną sprawę zupełnie inaczej niż ja?
• Co zostaje do zrobienia, jeśli droga główna zamknie się w tym tygodniu?
• Która możliwość wymaga najmniej rzeczy poza moją kontrolą?

Samo istnienie drogi zapasowej obniża lęk, nawet jeśli nigdy z niej nie skorzystasz. Znika scenariusz, w którym jedna odmowa kończy sprawę, a to zmienia sposób prowadzenia rozmów o pierwszym wariancie.

Praca z myślą o beznadziei

Sekwencja ma dwa etapy: najpierw sprawdzasz myśl, która się pojawiła, potem zamieniasz ją na inną. Zamiana bez sprawdzenia daje tylko hasło, w które sam nie wierzysz, więc kolejność nie jest dowolna.

Cztery pytania kontrolne stosuje się do myśli od razu, gdy się pojawi:

• Sprawdź, czy ta myśl w czymkolwiek pomaga, czy tylko opisuje zmęczenie.
• Zestaw ją z faktami z ostatniego miesiąca i policz, ile razy się potwierdziła.
• Zapytaj siebie, czy po jej pojawieniu się poczucie beznadziei rośnie.
• Ustal jej pochodzenie: dzisiejsze zdarzenie czy cudze zdanie sprzed lat.

Rozpoznaną myśl zamieniasz na zdanie prawdziwe, nie na pocieszające. Z „nigdy mi się nie uda” robi się „spróbuję innej strategii” albo „niepowodzenia zdarzają się każdemu, więc pytanie jest, czego się z tego uczę” – oba nowe zdania da się sprawdzić, a pierwotnego nie.

Ta pauza między myślą a reakcją nie jest nowym wynalazkiem. Myślenie jak mnich opiera się w dużej mierze na obserwowaniu własnych myśli bez natychmiastowego działania pod ich dyktando, a kilka sekund zwłoki wystarcza na jedno pytanie kontrolne.

Historie ludzi, którzy przez to przeszli

Cudza historia działa wtedy, gdy szukasz w niej strategii, a nie pocieszenia. Pytanie do każdej historii jest jedno: co ta osoba zrobiła w najgorszym tygodniu – z jakimi zasobami i w jakiej kolejności.

Historii ze strategią, a nie samym morałem, szuka się w pięciu miejscach:

• Książki wspomnieniowe, w których autor opisuje decyzje, nie tylko emocje.
• Filmy dokumentalne o pojedynczej osobie, a nie o całym zjawisku.
• Podcasty z długą rozmową, bo tam jest czas na szczegóły.
• Grupy wsparcia dla osób w tej samej sytuacji.
• Rozmowa z kimś, kto przeszedł podobne doświadczenie kilka lat wcześniej.

Kryterium odrzucenia jest równie proste. Historia pokazująca wyłącznie efekt – „poradziłem sobie”, „dziś jest dobrze” – nie dokłada ani jednej drogi, więc nadziei nie wzmacnia, a czasem pogarsza samopoczucie, bo sugeruje, że innym udało się bez wysiłku.

Nadzieja oparta na czymś większym niż własne siły

Dla części osób najtrwalszym źródłem jest nadzieja transcendentna, czyli oparta na zaufaniu wobec czegoś większego niż my sami, a nie na kalkulacji szans. Działa tam, gdzie wpływ jest zerowy: przy chorobie, której przebiegu nikt nie kontroluje, albo przy stracie, której nie da się odwrócić. Utrzymuje działanie, gdy rachunek prawdopodobieństwa go nie uzasadnia.

W tradycji chrześcijańskiej nadzieja ma status cnoty obok wiary i miłości, a jej podstawą jest ufność wobec obietnicy, nie ocena własnych sił ani zasług. Zrozumienie tego mechanizmu nie wymaga przyjęcia wyznania.

Świecki odpowiednik istnieje i wygląda podobnie: to wierność wartościom utrzymywana niezależnie od szansy na sukces. Tak rozumiane życie pełnią mierzy się zgodnością działań z tym, co uznajesz za ważne, a nie liczbą sprzyjających okoliczności.

Kiedy utrata nadziei przestaje być zwykłym zmęczeniem?

Chwilowe zwątpienie mija po odpoczynku i po pierwszym udanym działaniu. Utrwalona beznadziejność nie reaguje ani na jedno, ani na drugie – udany dzień nie zmienia w niej niczego, a dobra wiadomość nie robi różnicy.

• Poczucie, że nic nie ma sensu, utrzymujące się kilka tygodni niezależnie od wydarzeń.
• Brak reakcji na dobre zdarzenia: awans, dobra wiadomość ani spotkanie z bliskimi nie zmieniają nastroju.
• Rezygnacja z kontaktów i zwykłych czynności, także tych, które wcześniej dawały przyjemność.
• Pustka w miejscu planów na najbliższe miesiące, bez żadnego wyobrażenia własnej przyszłości.
• Myśli, że nie warto żyć – sygnał wymagający kontaktu z pomocą tego samego dnia.

Bezpłatna ścieżka jest krótsza, niż się wydaje: do Centrum Zdrowia Psychicznego osoba dorosła zgłasza się bez skierowania i bez wcześniejszego zapisu. Pierwszym miejscem kontaktu jest punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny, gdzie dyżuruje psycholog, pielęgniarka albo lekarz.

Rozmowa w punkcie kończy się wstępnym planem: poradą, wizytą w poradni albo skierowaniem do dalszej opieki. W sprawach pilnych punkt powinien wskazać miejsce pomocy w ciągu 72 godzin, a adresy centrów z całej Polski zbiera publiczny serwis czp.gov.pl.

Gdy rozmowa jest potrzebna natychmiast, działają bezpłatne linie telefoniczne. Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym odbiera pod numerem 800 70 2222 przez całą dobę, siedem dni w tygodniu, a połączenie nic nie kosztuje.

Drugim ogólnopolskim numerem wsparcia emocjonalnego dla dorosłych jest 116 123. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia nie czeka się na żadną wizytę i dzwoni pod 112.

Ocena stanu psychicznego zależy od indywidualnej sytuacji i należy do specjalisty, więc pierwsza rozmowa służy głównie rozpoznaniu, jakiej formy pomocy potrzebujesz. Samo zgłoszenie się nie zobowiązuje do terapii ani do leczenia.

Nadzieja nie jest pewnością dobrego wyniku i nigdy nią nie była. Jest widzeniem choćby jednej drogi i gotowością, by nią pójść – dlatego da się ją odbudować z bardzo małego kawałka.