Temperament – czym jest i jakie wyróżniamy jego rodzaje?

Dwoje dzieci słyszy ten sam hałas i tylko jedno zaczyna płakać. Różnica nie leży w tym, co usłyszały, lecz w progu, przy którym ich układ nerwowy odpowiada na bodziec. Ten próg, razem z tempem i siłą reakcji, nazywamy temperamentem. Reszta to sposób, w jaki się nim gospodaruje.

Czym jest temperament i czym różni się od charakteru?

Temperament to biologicznie uwarunkowane różnice indywidualne w reaktywności na bodźce i w samoregulacji. Reaktywność oznacza siłę i szybkość odpowiedzi na to, co dzieje się wokół, a samoregulacja – zdolność wyhamowania tej odpowiedzi, zanim przejdzie w działanie. Te cechy dają się obserwować już w pierwszym roku życia, na długo przed rozwojem mowy.

Zakres pojęcia wyznacza się przez odejmowanie: temperament to ta część różnic między ludźmi, która zostaje po wyłączeniu inteligencji ogólnej i zdolności poznawczych. Poza pojęciem zostaje więc tempo uczenia się, pojemność pamięci i sprawność rozwiązywania zadań. Opisywana jest forma zachowania, nie jego treść ani cel – tempo, siła i czas trwania reakcji.

Od charakteru temperament odróżniają trzy rzeczy: podłoże biologiczne, ujawnianie się w pierwszym roku życia i względna stałość w czasie. Charakteru nikt nie zaobserwuje u niemowlęcia, bo powstaje w toku wychowania i własnych wyborów. Relacja zakresowa jest przy tym jednostronna: temperament stanowi część składową osobowości, a nie jej synonim.

• Temperament – formalne cechy zachowania, czyli jego tempo, siła i czas trwania; widoczny od okresu niemowlęcego, względnie stały, najmocniej zaznacza się we wczesnym dzieciństwie, później nakłada się na niego sfera intelektualna.
• Osobowość – całość względnie trwałych właściwości człowieka, w tym zjawiska ukształtowane przez środowisko, doświadczenia i upływ czasu; obejmuje temperament jako jeden ze składników i zmienia się przez całe życie.
• Charakter – stosunek człowieka do ludzi, świata, życia i siebie, czyli warstwa oceniana moralnie; kształtuje się najpóźniej i najłatwiej poddaje się modyfikacji.

Cechy temperamentu nie podlegają wartościowaniu, bo każda bywa korzystna w jednych okolicznościach i kłopotliwa w innych. Wysoka wrażliwość na bodźce zmysłowe przeszkadza w hałaśliwej hali produkcyjnej, a pomaga wychwycić drobną zmianę w głosie rozmówcy. Ocenie podlega sposób wykorzystania cechy, nie jej natężenie.

Ile w temperamencie jest genów, a ile środowiska?

Szacuje się, że około 40% różnic indywidualnych w cechach temperamentu wiąże się z czynnikiem genetycznym, a 50–60% z czynnikami środowiskowymi. Proporcje zmieniają się w zależności od badanej cechy i sposobu jej pomiaru. Odsetki opisują zmienność w populacji, nie pojedynczego człowieka – nie da się z nich odczytać, ile procent czyjegoś temperamentu pochodzi od rodziców.

Dwa podobnie brzmiące pojęcia znaczą tu coś innego. Odziedziczalność mówi, jaka część zmienności cechy w badanej populacji daje się przypisać różnicom genetycznym między ludźmi. Dziedziczność dotyczy przekazania cechy konkretnemu dziecku przez konkretnych rodziców, dlatego wskaźnik populacyjny nie przelicza się na jednostkę.

Podobieństwo temperamentów w jednej rodzinie ma zwykle dwa źródła naraz – wspólne geny i wspólny dom. Według opracowania o genetyce temperamentu bliźnięta jednojajowe mają bardzo podobne temperamenty także wtedy, gdy wychowywały się w osobnych domach, co pozwala oddzielić wpływ genów od wpływu wspólnego otoczenia.

• Trening i powtarzalna rutyna podnoszą wytrzymałość, czyli zdolność do pracy przy silnej stymulacji, choć nie obniżają samej wrażliwości na bodźce.
• Wymagania otoczenia tłumią widoczne przejawy cechy, dlatego dziecko o dużej żwawości nauczy się wysiedzieć całą lekcję bez zmiany tempa reagowania.
• Presja i wychowanie nie usuwają cechy z profilu, zmieniają wyłącznie sposób, w jaki człowiek nią gospodaruje.

Klasyczne typy temperamentu

Podział wywodzi się z nauki o czterech sokach organizmu. W V w. p.n.e. Hipokrates uznał zdrowie za wynik ich proporcji, ale nie łączył soków ze sposobami zachowania – zrobił to dopiero Galen w II w. n.e., przypisując każdemu z nich osobny temperament. Łacińskie temperamentum znaczy „mieszanina”, więc typ oznaczał przewagę jednego humoru w mieszaninie, a cztery typy różnią się dwiema rzeczami: tempem reagowania i znakiem dominujących emocji.

1. Sangwinik

Sangwinikowi przypisano krew (łac. sanguis) – typ szybki i ruchliwy, z przewagą emocji dodatnich. Reakcje pojawiają się prędko i równie prędko wygasają, dlatego pojedyncze zdarzenie rzadko zostawia długi ślad.

Osoba o temperamencie sangwinicznym wchodzi w rozmowę z obcymi bez rozgrzewki i po kilku minutach mówi o sobie tyle, ile flegmatyk po kilku spotkaniach. Ceną tej łatwości bywa płytkie zaangażowanie w rozpoczęte sprawy, bo nowy bodziec przyciąga uwagę szybciej niż stary.

• Decyzje podejmowane w kilka sekund, bez wypisywania argumentów za i przeciw.
• Kontakt z nieznanymi ludźmi nawiązywany pierwszy, bez czekania na zaproszenie.
• Emocje okazywane jawnie, z żywą mimiką i gestem, także te przykre.

Choleryk działa równie szybko i podobnie chętnie przejmuje kontrolę, a różni ich znak oraz natężenie emocji. U sangwinika przewagę mają reakcje dodatnie, a wybuchy złości są krótkie i rzadkie.

2. Choleryk

Cholerykowi przypisano żółtą żółć (gr. chole) – typ pobudliwy, o dużej sile reakcji i wyraźnej skłonności do dominacji. Energię wyzwala tu opór, nie zachęta: zadanie trudne mobilizuje mocniej niż łatwe.

Ambicja i tempo sprawiają, że taka osoba szybko przejmuje inicjatywę w grupie i niechętnie oddaje decyzje. Kosztem jest niska tolerancja na zwłokę – czekanie odczuwane jest jak przeszkoda, a nie etap pracy.

• Tempo wypowiedzi rosnące wraz z zaangażowaniem, aż do przerywania rozmówcy.
• Reakcja w konflikcie natychmiastowa, nastawiona na rozstrzygnięcie sporu, nie na jego wyciszenie.
• Zadania trudne wybierane chętniej niż bezpieczne, także przy nierównych szansach.

Napięcie rośnie w kilka sekund i zwykle równie szybko opada, więc liczy się nie sama reakcja, lecz to, co po niej zostaje. Jeśli wybuchy powtarzają się codziennie i bliscy zaczynają milczeć w obawie o reakcję, mowa już nie o stylu działania, a o problemie w relacji.

3. Melancholik

Melancholikowi przypisano czarną żółć – typ o słabej sile reakcji i długim czasie jej wygaszania. Bodziec o średnim natężeniu wywołuje tu odpowiedź, której inne typy jeszcze nie zauważają, więc próg reagowania jest niski, a napięcie utrzymuje się dłużej.

• Wrażliwość na krytykę – uwaga rzucona mimochodem wraca w myślach jeszcze wiele godzin później i bywa rozbudowywana o własne komentarze.
• Ostrożność w doborze bliskich osób – zaufanie budowane jest miesiącami, a krąg naprawdę bliskich ludzi pozostaje wąski.
• Skłonność do refleksji – decyzję poprzedza analiza wariantów, co spowalnia start, ale wyłapuje ryzyka pominięte przez typy szybkie.
• Niska pewność siebie – własne osiągnięcia bywają przypisywane okolicznościom, nie kompetencji.

Niski próg reagowania ma praktyczną zaletę: w roli słuchacza wychwytywane są sygnały przepuszczane przez resztę grupy – wahanie w głosie, zmiana tempa mowy, urwane zdanie.

Ostrożność w doborze bliskich odróżnia melancholika od pozostałych typów wyraźniej niż sam nastrój. Pesymistyczny styl reagowania jest cechą stylu, nie objawem, natomiast utrzymujące się tygodniami obniżenie nastroju warto omówić z psychologiem.

4. Flegmatyk

Flegmatykowi przypisano flegmę – typ o najwyższej samokontroli, którego trudno wyprowadzić z równowagi. Silny bodziec wywołuje reakcję opóźnioną i słabiej widoczną niż u pozostałych typów.

Tempo działania jest równe i raczej wolne, bez przyspieszeń pod presją. Konsekwencją jest preferencja pracy bez pośpiechu i długi czas budowania bliskich relacji – kilka spotkań nie wystarcza, żeby przejść na osobiste tematy.

• Praca długa i monotonna – niska reaktywność emocjonalna pozwala utrzymać jednakową dokładność, gdy stymulacja jest niska i nic się nie zmienia.
• Rozmowa w silnym konflikcie – spokojny ton obniża napięcie drugiej strony, bo brak eskalacji przerywa jej narastanie.
• Nagła zmiana priorytetów – przełączenie zajmuje więcej czasu, dlatego zadania wrzucane w ostatniej chwili kosztują tu najwięcej.
• Rywalizacja na tempo – krótki termin i częste zmiany wymagań działają jak obciążenie, nie jak mobilizacja.

Od humorów do właściwości układu nerwowego – klasyfikacja Iwana Pawłowa

Kolejny krok polegał na porzuceniu soków i oparciu podziału na wrodzonych właściwościach ośrodkowego układu nerwowego. Wyróżniono cztery takie właściwości, a za decydującą uznano siłę procesu pobudzenia.

• Siła procesu pobudzenia – zdolność komórek nerwowych do wytrzymania długiego albo bardzo silnego bodźca bez przejścia w stan wyłączenia; ta właściwość rozstrzyga o przypisaniu do typu silnego lub słabego.
• Hamowanie ochronne – reakcja układu nerwowego, który przy bodźcu przekraczającym możliwości przerywa dalsze reagowanie, żeby uniknąć przeciążenia.
• Równowaga procesów nerwowych – proporcja między pobudzeniem a hamowaniem; wyraźna przewaga jednego z nich daje typ niezrównoważony.
• Ruchliwość procesów nerwowych – szybkość przechodzenia od pobudzenia do hamowania i odwrotnie, czyli tempo przystosowania do zmiany warunków.

Typ słaby odpowiada w tym układzie melancholikowi, a typ silny niezrównoważony – cholerykowi. Typ silny zrównoważony dzieli się dalej: odmiana powolna to flegmatyk, ruchliwa – sangwinik.

Mała ruchliwość procesów nerwowych przy zachowanej sile pobudzenia tłumaczy mocne i słabe strony flegmatyka lepiej niż sama nazwa typu. Reakcja przychodzi z opóźnieniem, ale nie słabnie pod długim obciążeniem, bo próg hamowania ochronnego jest wysoki.

Zmiana miała większy ciężar niż przenumerowanie kategorii. Typ przestał być opisem zachowania i stał się konsekwencją właściwości organizmu, którą można próbować mierzyć zamiast przypisywać na oko.

Typy temperamentu dziecka

Na podstawie dziewięciu cech obserwowanych u dzieci wyodrębniono trzy typy: łatwy (ok. 40% dzieci), wolno rozgrzewający się (ok. 15%) i trudny (ok. 10%). Typy zbudowano na profilu wszystkich dziewięciu cech, nie na jednej właściwości, dlatego żadna pojedyncza cecha nie wystarcza do zaklasyfikowania dziecka.

• Aktywność, czyli proporcja okresów ruchu i bezczynności w ciągu dnia.
• Rytmiczność, mierzona regularnością snu, głodu i wydalania.
• Zbliżanie się i wycofywanie, czyli pierwsza reakcja na nowy bodziec.
• Łatwość przystosowania, widoczna w tempie oswajania nowej sytuacji.
• Próg reagowania, czyli siła bodźca potrzebna do wywołania zauważalnej reakcji.
• Siła reakcji, czyli jej poziom energetyczny niezależnie od kierunku.
• Jakość nastroju, mierzona przewagą zachowań przyjaznych nad niezadowoleniem.
• Roztargnienie, czyli skuteczność, z jaką bodźce zewnętrzne odwracają uwagę.
• Zakres uwagi i wytrwałość, czyli czas utrzymania jednej czynności wbrew przeszkodom.

Profil dziecka to zestaw dziewięciu natężeń, a typ powstaje z powtarzającego się układu kilku z nich. Najwięcej ważą tu jakość nastroju, tempo adaptacji i regularność rytmów biologicznych, bo właśnie one rozchodzą się między typami najmocniej.

• Temperament łatwy (ok. 40% dzieci) – przewaga nastroju pozytywnego, duża regularność rytmów biologicznych, szybka adaptacja i tendencja do zbliżania się do nowości.
• Temperament wolno rozgrzewający się (ok. 15%) – przewaga nastroju negatywnego, niska aktywność i mała siła reakcji, powolne przystosowanie, średnia regularność rytmów.
• Temperament trudny (ok. 10%) – brak regularności, wycofywanie się z nowych sytuacji, trudna adaptacja i duża siła reakcji.

Negatywny nastrój występuje w obu trudniejszych typach, więc nie rozstrzyga. Typ trudny odróżnia od wolno rozgrzewającego się duża siła reakcji oraz brak regularności rytmów – dziecko wolno rozgrzewające się protestuje cicho, trudne głośno i nieprzewidywalnie.

Wystarczy proste odejmowanie: 100 − 40 − 15 − 10 daje 35. Mniej więcej jednej trzeciej dzieci nie da się przypisać do żadnego z trzech typów, bo ich profile nie tworzą żadnego z opisanych układów. Odsetki są oszacowaniami z obserwacji, więc suma bliska 65% też ma charakter przybliżony.

Trudności przystosowawcze wiąże się nie z typem, lecz z dobrocią dopasowania, czyli zgodnością temperamentu dziecka z oczekiwaniami otoczenia. Mechanizm działa w obie strony: przy dobrym dopasowaniu problemy nie muszą wystąpić nawet przy temperamencie trudnym, a przy niedopasowaniu pojawiają się także u dziecka o temperamencie łatwym.

Sam styl reagowania widać wcześnie – zahamowanie behawioralne, czyli wycofywanie się i napięcie w kontakcie z nowością, obserwuje się już u niemowląt. Autorzy trzech typów ujmowali temperament fenomenologicznie, jako styl zachowania, i nie wyprowadzali z niego twierdzeń o przyczynach ani o niezmienności.

Ograniczenie wniosków jest wpisane w sposób ich zebrania. Obserwacja objęła 133 dzieci z amerykańskich rodzin klasy średniej i trwała od lat pięćdziesiątych do dziewięćdziesiątych XX wieku, więc grupa była mała i jednorodna, a podane odsetki opisują właśnie ją.

Współczesne modele cech temperamentu

Współczesne podejścia nie przypisują człowieka do typu, lecz mierzą natężenie kilku cech i odnoszą wynik do norm. Różnią się liczbą cech oraz tym, czy poza siłą reakcji uwzględniają zdolność panowania nad nią.

1. Regulacyjna teoria temperamentu Jana Strelaua

Teoria opisuje cechy uwarunkowane biologicznie, obecne w zachowaniu od urodzenia i względnie stałe, rozłożone na dwa poziomy – energetyczny i czasowy. Poziom energetyczny dotyczy gospodarowania energią, czasowy – tempa i rytmu przebiegu reakcji.

• Reaktywność emocjonalna (poziom energetyczny) – tendencja do intensywnego reagowania na bodźce emocjonalne; rozpada się na wrażliwość i wydolność, a poznaje się ją po tym, jak długo po sprzeczce utrzymuje się napięcie.
• Aktywność (poziom energetyczny) – intensywność i częstotliwość podejmowanych działań, widoczna w liczbie równolegle prowadzonych spraw i w skłonności do dokładania sobie zajęć.
• Wrażliwość sensoryczna (poziom energetyczny) – zdolność reagowania na bodźce zmysłowe o małej wartości stymulacyjnej, na przykład na cichy szum urządzenia w tle.
• Wytrzymałość (poziom energetyczny) – zdolność do adekwatnego działania przy długiej lub silnej stymulacji, sprawdzana choćby ośmiogodzinnym dyżurem w hałasie.
• Żwawość (poziom czasowy) – tendencja do szybkiego reagowania, utrzymywania wysokiego tempa i łatwej zmiany zachowania wraz ze zmianą otoczenia.
• Perseweratywność (poziom czasowy) – tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowania po ustaniu bodźca, który je wywołał; ujawnia się w powracaniu myślami do rozmowy sprzed kilku godzin.

Cechy nie występują niezależnie od siebie. Wysoka reaktywność emocjonalna łączy się z małą wydolnością i niższą aktywnością, bo przy niskim progu wystarcza słaba stymulacja, żeby osiągnąć optymalne pobudzenie. Niska reaktywność działa odwrotnie: większa wydolność i stała potrzeba dostarczania sobie bodźców.

2. Model EAS Bussa i Plomina

Model wyróżnia trzy cechy: emocjonalność, aktywność i towarzyskość. Emocjonalność obejmuje pierwotne emocje o zabarwieniu negatywnym, aktywność mierzy się tempem i energią ruchów, a towarzyskość – częstotliwością inicjowania kontaktów i reakcją na samotność.

Podstawą teoretyczną jest Genetyczna Teoria Temperamentu, w której temperament traktuje się jako zespół dziedziczonych cech osobowości. Trzy cechy opisują jednak model, a nie strukturę samego kwestionariusza.

Według karty kwestionariusza EAS wersja dla dorosłych mierzy pięć skal: emocjonalność, strach, złość, aktywność i towarzyskość. Wersje dla dzieci mają po cztery, a zamiast strachu i złości pojawia się w nich nieśmiałość.

Oszczędny model ma praktyczną zaletę: te same trzy cechy obserwuje się u niemowląt, dzieci i dorosłych. Pomiar jest krótki, więc nadaje się do badania dużych grup, gdzie długi kwestionariusz odpada z powodu czasu.

3. Reaktywność i samoregulacja w ujęciu Rothbart

Definicja brzmi tu: biologicznie uwarunkowane różnice indywidualne w reaktywności na bodźce i w samoregulacji. Pierwszy składnik opisuje, jak silnie i jak szybko organizm odpowiada; drugi – ile z tej odpowiedzi ujawnia się w zachowaniu.

Drugi składnik zmienia obraz. Dwie osoby mogą reagować z tą samą siłą, a różnić się zdolnością wyhamowania reakcji. Otoczenie widzi nie samą reaktywność, lecz jej resztkę po pracy mechanizmów regulacyjnych, dlatego ten sam poziom pobudzenia daje u dwojga dzieci inne zachowanie.

Samoregulacja rozwija się z wiekiem, w miarę dojrzewania kontroli uwagi. Ujęcie z dwoma składnikami opisuje więc zmianę w toku rozwoju lepiej niż typologia, bo stała reaktywność może dawać coraz spokojniejsze zachowanie.

Jak temperament przekłada się na pracę, naukę i relacje?

Temperament nie decyduje o tym, co człowiek potrafi, ale o tym, jaki poziom stymulacji jest dla niego optymalny. Z tego wynikają różnice w doborze zadań, w tempie pracy i w sposobie odpoczynku, a nie różnice w zdolnościach.

• Wysoka reaktywność emocjonalna – sygnałem jest napięcie utrzymujące się długo po trudnej rozmowie; z bloku pracy warto usunąć zadania równoległe i zostawić jedno, a trudne rozmowy planować na początek dnia.
• Niska reaktywność emocjonalna – sygnałem jest znużenie przy cichym, jednostajnym zajęciu; pomaga dokładanie bodźców, na przykład prowadzenie dwóch wątków naprzemiennie i wyznaczanie terminów pośrednich.
• Wysoka perseweratywność – sygnałem jest wracanie myślami do zakończonej sprawy; liczba przełączeń między zadaniami powinna być mała, a każde przełączenie domknięte jednym zapisanym zdaniem o stanie poprzedniego wątku.
• Wysoka żwawość – sygnałem jest spadek uwagi przy długim, monotonnym materiale; nauka idzie lepiej w krótkich partiach z częstą zmianą formy, a zmiany planu nie wymagają tu uprzedzania.

Konflikt między osobą o wysokim i niskim tempie reagowania ma powtarzalny przebieg: szybsza strona odczytuje zwłokę jako brak zainteresowania, wolniejsza odbiera pośpiech jako presję. Irytująca cecha temperamentu partnera zwykle nie zniknie z czasem, bo nie jest nawykiem ani decyzją.

Zmienić da się natomiast obsługę tej różnicy. W postępowaniu z cholerykiem działa uprzedzenie o temacie i podanie terminu odpowiedzi, bo zwłoka bez wyjaśnienia podnosi napięcie najszybciej.

• Drażliwość przy bodźcach dotąd neutralnych, jak stukot klawiatury czy jasne światło.
• Błędy w czynnościach rutynowych, wykonywanych wcześniej bez potknięć.
• Unikanie kontaktów po pracy, także z osobami, z którymi rozmowa zwykle sprawia przyjemność.

Sygnały utrzymujące się tygodniami nie mieszczą się już w opisie temperamentu. Ich przyczyną jest zwykle trwałe niedopasowanie obciążenia do wydolności, a nie samo natężenie cechy.