Dorosłość – kiedy naprawdę się zaczyna i co ją definiuje?

O północy w dniu osiemnastych urodzin zmienia się dokładnie jedno: od kogo bank i urząd żądają podpisu. Reszta – własne mieszkanie, własne dochody, decyzje podjęte bez konsultacji – przychodzi w Polsce przeciętnie dziewięć do jedenastu lat później.

Kto jest pełnoletni w świetle prawa i od której godziny?

Pełnoletnim jest ten, kto ukończył osiemnaście lat – tak brzmi art. 10 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli ustawy o umowach, własności i zobowiązaniach. Prawo zna od tej reguły jeden wyjątek: pełnoletność da się uzyskać wcześniej, przez małżeństwo zawarte za zezwoleniem sądu.

• Próg pełnoletności – liczy się ukończenie osiemnastu lat; pełną zdolność do czynności prawnych daje pełnoletniość, a nie sam wiek (art. 11 Kodeksu cywilnego), dlatego ubezwłasnowolnienie wyłącza ją także po osiemnastce.
• Pełna zdolność do czynności prawnych – prawo do samodzielnego zawierania umów, składania oświadczeń woli, zaciągania kredytu i rozporządzania własnym majątkiem, bez zgody kogokolwiek.
• Zdolność prawna – możliwość posiadania praw i obowiązków, przysługuje od urodzenia i nikt jej nie odbiera; noworodek może być właścicielem mieszkania, ale sprzedać go nie może, bo to wymaga zdolności do czynności prawnych.
• Moment uzyskania pełnoletności – godzina 00:00, nie godzina narodzin; przy obliczaniu wieku osoby fizycznej termin upływa z początkiem ostatniego dnia (art. 112 Kodeksu cywilnego), więc osoba urodzona 13 listopada jest pełnoletnia już od północy z 12 na 13 listopada.

Druga droga prowadzi przez sąd opiekuńczy. Z ważnych powodów może on zezwolić na małżeństwo kobiecie, która ukończyła 16 lat (art. 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), i bez tego zezwolenia małżeństwo nie może zostać zawarte.

Skutek jest nieodwracalny. Pełnoletność uzyskana przez małżeństwo zostaje nawet wtedy, gdy małżeństwo zostanie unieważnione (art. 10 § 2 Kodeksu cywilnego), więc szesnastolatka, która przeszła tę drogę, nie wraca pod władzę rodzicielską ani po rozwodzie; zakres jej uprawnień w konkretnej sprawie warto potwierdzić u prawnika, bo zależy od rodzaju czynności.

Osiemnastka uruchamia też uprawnienia rozproszone po wielu ustawach: własny dowód osobisty, prawo głosu w wyborach, legalny zakup alkoholu, koniec władzy rodzicielskiej. Każde z nich ma inną podstawę prawną, więc pełnoletność jest wspólnym progiem kilku różnych ustaw, a nie jednym przepisem.

Ograniczona zdolność do czynności prawnych

Dorosłość prawna nie włącza się jednym pstryknięciem. Zdolność do czynności prawnych ma trzy stopnie, a pierwszy przeskok wypada pięć lat przed osiemnastką – w dniu trzynastych urodzin.

• Poniżej 13 lat – brak zdolności do czynności prawnych (art. 12 Kodeksu cywilnego); umowy zawiera przedstawiciel ustawowy, zwykle rodzic, a czynność dokonana samodzielnie jest nieważna, poza drobnymi umowami bieżących spraw życia codziennego, które stają się ważne z chwilą wykonania.
• Od 13 do 18 lat – ograniczona zdolność do czynności prawnych; zaciągnięcie zobowiązania albo rozporządzenie prawem wymaga zgody przedstawiciela ustawowego, który może też potwierdzić umowę już zawartą.
• Od pełnoletności – pełna zdolność, o ile nie orzeczono ubezwłasnowolnienia.

Trzynastolatek nie jest przy tym całkiem bezradny. Bez zgody rodzica zawiera drobne umowy bieżących spraw życia codziennego – bilet, bułki, zeszyt – a także nawiązuje stosunek pracy i dokonuje czynności w jego ramach.

W zakresie przedmiotów oddanych do swobodnego użytku, czyli kieszonkowego, roweru czy telefonu, osoba z ograniczoną zdolnością działa jak pełnoletnia. Ten wyjątek przestaje działać tam, gdzie ustawa wymaga zezwolenia sądu albo innej zgody wykraczającej poza decyzję przedstawiciela ustawowego.

Najszerszy realny wyłom w niesamodzielności szesnastolatka robi praca. Skoro umowę podpisuje sam i sam prowadzi sprawy tego stosunku, to własne wynagrodzenie wyprowadza go z zależności szybciej niż jakikolwiek inny przepis.

Stopień zdolności nie zależy wyłącznie od wieku. Ubezwłasnowolnienie częściowe, dopuszczalne tylko wobec osoby pełnoletniej, sprowadza dorosłego do poziomu ograniczonej zdolności; ten sam skutek ma ustanowienie doradcy tymczasowego na czas postępowania. Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe już od 13 lat i odbiera zdolność w całości, a kryterium jest stan psychiczny, nie sam wiek.

Prawo karne prowadzi własny kalendarz i ustawia progi niżej. Odpowiedzialność na zasadach ogólnych zaczyna się z ukończeniem 17 lat (art. 10 § 1 Kodeksu karnego), a za najcięższe zbrodnie, w tym zabójstwo i zgwałcenie, sąd może sądzić jak dorosłego już piętnastolatka, przy czym kara nie przekroczy dwóch trzecich górnej granicy zagrożenia. Czyny osób między 13. a 17. rokiem życia rozpoznaje sąd rodzinny, stosując środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze zamiast kar.

Reguła działa też w drugą stronę. Sprawcy występku, który ukończył 17 lat, ale nie ma jeszcze 18, sąd może zamiast kary wymierzyć środki wychowawcze przewidziane dla nieletnich.

Dlaczego ciało dojrzewa szybciej, niż przychodzi samodzielność?

Dorosłość ma trzy kalendarze i żaden nie pokrywa się z pozostałymi. Biologiczny przyspieszył, prawny stoi w miejscu od dekad, a społeczny cofnął się o kilka lat w ciągu jednego pokolenia.

Dolna granica dojrzewania biologicznego przesuwa się w dół, a moment osiągnięcia samodzielności – w górę. Powstaje w ten sposób kilkuletnie okno, w którym popędy i możliwości fizyczne wyprzedzają zasoby: nie ma jeszcze ani pieniędzy, ani mieszkania, ani uprawnień. Dojrzewanie u chłopców startuje przeciętnie o rok później niż u dziewcząt, więc i to okno otwiera się u nich z opóźnieniem.

Struktury odpowiedzialne za kontrolę impulsów i planowanie dojrzewają najdłużej. Kora przedczołowa przebudowuje się do około 24-25 roku życia, a obrazowanie mózgu wskazuje, że integracja sieci odpowiedzialnych za funkcje wykonawcze trwa jeszcze dłużej – w niektórych ujęciach do trzydziestki. Granica okresu dorastania bywa w periodyzacjach rozwojowych przesuwana aż do 24 roku życia właśnie z tego powodu.

Stąd rozróżnienie na wiek metrykalny, czyli liczbę lat od urodzenia, i wiek psychologiczny, czyli poziom funkcjonowania. Dwie osoby z tą samą datą w dokumencie mogą być na różnych etapach, bo różni je przebieg biologii, sposób radzenia sobie z emocjami i wymagania środowiska.

• Dojrzałość biologiczna – zakończone dojrzewanie płciowe i zatrzymany wzrost, u dziewcząt zwykle około 16-17 roku życia, u chłopców przeciętnie dwa lata później.
• Dojrzałość prawna – ukończone 18 lat albo małżeństwo za zezwoleniem sądu; sprawdzalna z dokładnością do jednego dnia.
• Dojrzałość społeczna i psychiczna – utrzymanie się z własnych dochodów oraz ponoszenie konsekwencji własnych decyzji bez przenoszenia ich na innych; bez daty i bez zaświadczenia.

Wschodząca dorosłość

Wschodząca dorosłość, w literaturze rozwojowej nazywana emerging adulthood, to odrębny etap życia między nastoletniością a ustabilizowaną dorosłością – z grubsza od osiemnastki do końca dwudziestych lat życia. Sama wczesna dorosłość jest w periodyzacjach rozwojowych zakreślana szerzej: od 18-20 do 30-35 roku życia, w zależności od przyjętej koncepcji.

To nie przedłużone dojrzewanie, tylko etap z własnym zadaniem: sprawdzanie, kim się jest, w warunkach, w których błąd jeszcze niewiele kosztuje. Powodem wyodrębnienia tego okresu była zmiana tego, które zdarzenia uznaje się za oznakę dorosłości, a nie spadek dojrzałości młodych ludzi. Kształtowanie tożsamości przenosi się wtedy na wybory zawodowe i pierwsze poważne związki, zamiast rozgrywać się w szkolnych rolach.

W koncepcji er Daniela Levinsona jedna era rozwojowa trwa około 25 lat, a ery nachodzą na siebie kilkuletnimi okresami przejścia, więc ich długości nie wolno po prostu dodawać. Wewnątrz wczesnej dorosłości układają się trzy odcinki:

• Wchodzenie we wczesną dorosłość – próbowanie ról i zobowiązań odwracalnych: wynajem, staż, studia, związek bez wspólnego majątku i bez wspólnego kredytu.
• Stabilizacja, czyli setting down – utwierdzanie miejsca w życiu i wybór jednej ścieżki, coraz częściej przez zobowiązania trudne do odwrócenia, takie jak kredyt, dziecko albo własna firma.
• Korzystanie z tego, co ustabilizowane – działanie w ramach raz podjętych decyzji, z ciężarem przeniesionym z wyboru drogi na jej utrzymanie.

Narracja o odroczonej dorosłości pomija drugą stronę tego okresu. W tych latach sprawność poznawcza, pamięć robocza i szybkość uczenia się osiągają szczyt, więc opóźniona wyprowadzka nie oznacza opóźnionych możliwości.

Od nastoletniości etap ten różni się rozkładem odpowiedzialności. Przemiany zachodzące u nastolatka przebiegają pod nadzorem rodziców i szkoły, a we wschodzącej dorosłości decyzja i jej skutek trafiają już do tej samej osoby, choć bez pełnych zabezpieczeń finansowych.

W jakim wieku Polacy wyprowadzają się z domu rodzinnego?

Średni wiek opuszczenia domu rodzinnego w Polsce mieści się w pomiarach Eurostatu, unijnego urzędu statystycznego, w przedziale od 26,7 do 28,9 roku życia. Średnia unijna z tych samych odczytów jest znacznie stabilniejsza: od 26,2 do 26,4 roku, ze zmianami rzędu jednej dziesiątej roku.

Rozbieżność między liczbami krążącymi w mediach nie wynika z błędu. Kolejne odczyty tego samego wskaźnika biegną 28,9 – 28,2 – 27,1 – 26,7, czyli wartość realnie spada o kilka miesięcy przy każdym pomiarze, więc liczba podana bez wskazania rocznika badania nie mówi nic.

Rozkład tego wieku ma dwa wyraźne wymiary – płeć i kraj:

• Kobiety opuszczają dom w Polsce przeciętnie około 26 roku życia, mężczyźni około 28,5, a ta różnica rzędu dwóch lat powtórzyła się we wszystkich krajach Unii.
• Skandynawia wyznacza dolną granicę: w Finlandii, Szwecji i Danii przeciętna wyprowadzka wypada między 21,3 a 21,8 roku życia.
• Chorwacja, Słowacja, Grecja, Włochy i Hiszpania zamykają stawkę z wartościami od 30 do 31,8 roku.
• Model rodziny i dostępność mieszkań tłumaczą tę dziesięcioletnią rozpiętość, bo progi prawne są w całej Unii podobne.

Odsetek osób w wieku 25-34 lata mieszkających z rodzicami sięgnął w Polsce około 53 procent i był w tym odczycie najwyższy od dekady. Wskaźnik reaguje przede wszystkim na ceny mieszkań i koszt kredytu, a nie na zmiany w podejściu do samodzielności.

Skutkiem jest ciasnota mierzona formalnie, nie odczuciem. W przeludnionych gospodarstwach domowych mieszka około 26 procent Europejczyków w wieku 15-29 lat, przy 16,8 procent w całej populacji, a przeludnienie oznacza brak choćby jednego pokoju na parę, na osobę powyżej 18 lat, na dwie osoby w wieku 12-17 lat albo na dwoje dzieci poniżej 12 lat.

Późniejsza wyprowadzka jest częścią szerszego przesunięcia. Pokolenie wychowane w sieci później zdobywa prawo jazdy i rzadziej pracuje zarobkowo w czasie szkoły średniej niż wcześniejsze roczniki, więc typowe dorosłe czynności zaczynają się po dwudziestce, a nie w liceum.

Policzmy to na typowych wartościach. Od progu 18 lat do średniej 26,7 mija 8,7 roku, a przy odczycie 28,9 – już 10,9 roku, co daje od dziewięciu do jedenastu lat pełnoletności przeżytej pod dachem rodziców. Dystans do średniej unijnej skurczył się przy tym z 2,5 roku do niespełna pół roku, a zmienną, która przesuwa cały ten rachunek najmocniej, jest cena mieszkania razem z kosztem kredytu.

Po czym poznać dorosłość?

Dorosłość psychologiczna nie ma daty, ale ma warunki, które da się sprawdzić po kolei. Klasyczny zestaw markerów społecznych, nazywany „Big Five” dorosłości, obejmuje pięć zdarzeń: wyprowadzkę od rodziców, podjęcie pracy, samodzielność finansową, stały związek i rodzicielstwo.

Same osoby wchodzące w dorosłość nie uznają tej piątki za wystarczającą. Przeciętna kobieta rodzi pierwsze dziecko blisko trzydziestki, a pierwsze małżeństwo zawiera się zwykle między 27. a 30. rokiem życia, więc markery kumulują się dekadę po prawnym progu – a część z nich może nie nastąpić nigdy, mimo że dorosłość nastąpi.

Kryteria funkcjonalne działają inaczej, bo dotyczą sposobu podejmowania decyzji, a nie zdarzeń z kalendarza:

• Koszty własnego utrzymania pokryte z własnych dochodów przez kilka miesięcy pod rząd, bez dopłat z domu.
• Decyzja o zmianie pracy albo kierunku studiów podjęta przed rozmową z rodzicem, a nie po jego rozstrzygnięciu.
• Warianty ważnego wyboru porównane samodzielnie pod kątem kosztu, ryzyka i możliwości wycofania się.
• Skutki własnego błędu poniesione bez przenoszenia kosztu na kogoś innego.
• Formalności w rodzaju najmu, ubezpieczenia czy wizyty u lekarza załatwione bez przypomnień i pośredników.

Oba zestawy rozjeżdżają się częściej, niż podpowiada intuicja. Spora część osób spełnia warunki formalne bez funkcjonalnych – mieszka osobno i pracuje, a każdą decyzję oddaje do rozstrzygnięcia rodzicowi. Odwrotny układ jest równie częsty: student utrzymywany przez rodzinę potrafi samodzielnie ważyć konsekwencje i przyjmować je na siebie.

Co odracza wejście w dorosłość, a co je gwałtownie przyspiesza?

Granica dorosłości przesuwa się w obie strony i oba przesunięcia mają rozpoznawalne przyczyny. Jedno odracza samodzielność o kilka lat, drugie wymusza ją, zanim pojawią się zasoby, by ją unieść.

Bariery odroczenia wskazywane przez same osoby wchodzące w dorosłość układają się w krótką listę: lęk przed odpowiedzialnością i ryzykiem, nadopiekuńczość rodziców oraz podwójna zależność – finansowa i uczuciowa jednocześnie. Ta ostatnia blokuje najskuteczniej, bo odcięcie się od pieniędzy wymagałoby też odcięcia się od bliskości.

Mechanizm jest prosty i dlatego trudno go zauważyć. Kiedy rodzic rozstrzyga sprawę, zanim młoda osoba zdąży rozważyć warianty, ta przyjmuje jego pomysł jako własny i nie ćwiczy samego wyboru. Ten sam mechanizm stoi za częścią trudności wychowawczych z nastolatkiem: im mniej decyzji zostaje po jego stronie, tym mocniej broni tych, które jeszcze ma.

Drugi kierunek działa gwałtowniej. Parentyfikacja to sytuacja, w której dziecko przejmuje funkcje opiekuńcze wobec rodzica lub rodzeństwa albo odpowiedzialność za finanse domu, czyli dostaje zadania dorosłego, nie mając jego zasobów.

Dorosłość przedwczesną wymuszają też zdarzenia jednorazowe: nieplanowane rodzicielstwo, śmierć albo długa choroba rodzica, utrata dochodu w rodzinie. Wspólny mianownik jest zawsze ten sam – zakres odpowiedzialności rośnie skokowo, a nie stopniami.

Kryterium rozróżnienia da się zapisać jednym zdaniem. Zdrowa samodzielność to taka, w której obowiązki narastają powoli i za wiedzą dorosłego, a przedwczesna polega na przejęciu funkcji opiekuńczych zamiast rodzica; przy obciążeniu, które trwa miesiącami, sensowne bywa wsparcie psychologa, bo skutki takiego układu rzadko mijają same.

Czy osiemnastka to dobra granica dorosłości?

Próg 18 lat rozstrzyga jedno: od kiedy odpowiadasz za swoje decyzje wobec państwa, banku i kontrahentów. Niczego więcej nie rozstrzyga i nie ma takiego zadania, bo pełnoletność nie jest orzeczeniem o dojrzałości.

• Porządek prawny – umowy, kredyty, zobowiązania i uprawnienia; obowiązuje w nim data w dokumencie i wyłącznie ona, bez znaczenia dla poczucia gotowości.
• Porządek rozwojowy – oczekiwania wobec siebie i tempo własnych zmian; rozstrzyga o tym, kiedy warto podejmować decyzje trudne do odwrócenia.
• Porządek społeczny – presja otoczenia i porównania z rówieśnikami; nie daje żadnych uprawnień, a najmocniej wpływa na samoocenę.

Nawet samo prawo nie kończy listy progów na osiemnastce. Kandydowanie do Sejmu wymaga 21 lat, do Senatu 30, a start w wyborach prezydenckich 35; prawo jazdy na autobus kategorii D wydaje się od 24 roku życia, na motocykl bez ograniczeń mocy również od 24. Uprawnienia narastają więc etapami przez kilkanaście lat po uzyskaniu pełnoletności.

Próg odczuwany leży wyraźnie wyżej niż prawny. Szacuje się, że jako moment realnego wejścia w dorosłość najczęściej wskazywany jest wiek 28 lat, przez mniej więcej dwie piąte osób, a drugą najczęstszą odpowiedzią jest trzydziestka, wybierana przez około jedną czwartą.