Krytyczne myślenie – czym jest i jak się go nauczyć?

Osąd, za którym nie stoi żadne nazwane kryterium, nie jest oceną, tylko reakcją. Dlatego krytyczne myślenie zaczyna się nie od wątpienia w cudze słowa, a od pytania, według czego właściwie coś oceniasz. Dopiero wtedy widać, że zwykle pęka jedno niewypowiedziane założenie, a nie cała logika wywodu.

Czym jest krytyczne myślenie, a czym nie jest krytykowanie?

Krytyczne myślenie to staranna ocena obserwacji, komunikatów, informacji i argumentów według jawnie nazwanych kryteriów. Nie jest nastawieniem na szukanie dziury w całym. Prowadzi do lepszego wniosku, a nie do wygranej w sporze, dlatego jego częścią jest sprawdzenie także własnego rozumowania.

Wśród rodzajów myślenia krytyczne wyróżnia się przedmiotem oceny: bierze na cel wnioski o świecie, a nie sam świat. Ocenia twierdzenia, dowody, plany i decyzje.

Samo słowo pochodzi z greki. Kritikos znaczy rozumiejący, zdolny do światłego osądu, a kriterion to kryterium, miara, standard. Osąd bez nazwanego kryterium nie jest oceną, tylko reakcją.

Ocenianie własnego rozumowania nosi nazwę metapoznania, czyli myślenia o tym, jak się myśli. To ono odróżnia krytyczne myślenie od zwykłego rozwiązywania zadania, bo sprawdzasz nie tylko wynik, ale też drogę do niego.

• Analiza myślenia – rozbierasz rozumowanie na części: cel, pytanie, dane, wniosek, założenia.
• Ewaluacja myślenia – przykładasz do tych części kryteria jakości i szukasz najsłabszego ogniwa.
• Ulepszanie myślenia – zmieniasz jeden konkretny element i sprawdzasz, czy wniosek nadal się utrzymuje.

Fazy się przeplatają, a nie następują po sobie w linii prostej. Ewaluacja zwykle wraca do analizy, bo w trakcie oceny wychodzi brakująca informacja. Pominięcie fazy trzeciej zamienia całość w narzekanie na własne myślenie bez żadnej zmiany.

Krytyczne myślenie to też nie stały sceptycyzm ani zawieszanie każdego osądu. Wniosek „to twierdzenie jest dobrze uzasadnione” jest tak samo krytyczny jak jego odrzucenie, o ile stoi za nim sprawdzenie dowodów. Sama negatywna opinia bez kryterium pozostaje opinią.

Dlaczego definicji jest kilka i którą warto przyjąć na własny użytek?

Jednej obowiązującej definicji nie ma. Ujęcia różnią się czterema rzeczami: zakresem, celem, kryteriami oceny i listą składników. Łączy je jeden rdzeń – staranne myślenie ukierunkowane na cel, a nie na swobodne kojarzenie.

Najkrótsze ujęcie użyteczne w praktyce mówi o wprawnej i aktywnej interpretacji oraz ewaluacji obserwacji, komunikatów, informacji i argumentów. Słowo „aktywna” wyklucza bierne przyjmowanie treści, a „wprawna” wskazuje umiejętność, którą się szlifuje.

Ujęcie z psychologii nazywa krytyczne myślenie myśleniem realistycznym, którego celem jest ewaluacja, czyli ocena wartości czegoś. Wynika z tego twardy warunek: musi istnieć przedmiot oceny – twierdzenie, plan, cudzy argument albo własna decyzja.

Pokrewne racjonalne myślenie pilnuje zgodności wniosku z dowodami, ale nie musi kończyć się osądem wartości. Krytyczne myślenie właśnie osądem się kończy.

Trzecie ujęcie rozpisuje pojęcie na czynności, które da się wykonać i sprawdzić:

• Rozpoznanie stanowiska i wniosków w cudzej wypowiedzi
• Ocena dowodów podanych po stronie stanowisk alternatywnych
• Wykrywanie fałszywych założeń w argumentacji
• Nazwanie technik perswazji użytych zamiast dowodu
• Sprawdzenie, w jakim stopniu argument jest uzasadniony
• Uporządkowana prezentacja własnego stanowiska

Wybór definicji zależy od zadania. Do autorefleksji najlepiej służą trzy fazy, bo mówią, co robić po kolei; do oceny cudzego tekstu – lista czynności, bo daje punkty kontrolne; do nauczania kogoś innego – rama elementów i standardów, bo pozwala wskazać, gdzie dokładnie rozumowanie pękło.

Elementy, które ma w sobie każde rozumowanie

Każde rozumowanie, Twoje i cudze, rozkłada się na osiem stałych elementów. Większość błędów nie bierze się ze złej logiki, tylko z pominięcia jednego z tych elementów – najczęściej założeń albo punktu widzenia.

1. Cel myślenia: co chcę osiągnąć tym rozumowaniem?
2. Pytanie kluczowe: na jakie dokładnie pytanie odpowiadam?
3. Informacje: jakimi danymi dysponuję i czego mi brakuje?
4. Wnioskowanie: jak przechodzę od tych danych do wniosku?
5. Pojęcia i idee: czy potrafię wyjaśnić słowa, których używam?
6. Założenia: co przyjmuję bez sprawdzenia?
7. Implikacje i konsekwencje: co się stanie, jeśli mam rację, a co, jeśli się mylę?
8. Punkt widzenia: z jakiej pozycji patrzę i kto patrzy inaczej?

Źle postawione pytanie daje poprawną odpowiedź na niewłaściwy problem, dlatego myślenie pytaniami zaczyna się od przeformułowania pytania. Zmiana „czy naprawiać” na „co da niższy koszt miesięczny” prowadzi do innych danych.

Weźmy zwykłą decyzję: naprawić laptopa za 700 zł czy kupić nowy za 3500 zł. Cel to sprawny sprzęt na trzy lata, pytanie kluczowe dotyczy kosztu na miesiąc pracy, a informacje to cena naprawy, wiek sprzętu i prognoza serwisu co do kolejnych awarii.

Najsłabszym elementem jest tu założenie, że naprawiony sprzęt przetrwa trzy lata. Przy typowych wartościach rachunek wygląda tak: 700 zł podzielone przez 12 miesięcy daje niespełna 60 zł, a 3500 zł podzielone przez 36 miesięcy – około 97 zł. Naprawa wygrywa, dopóki sprzęt działa rok; cały wynik przesuwa jedno niesprawdzone założenie o trwałości.

Standardy, którymi ocenia się jakość własnego wniosku

Elementy mówią, z czego myśl się składa. Standardy mówią, czy jest dobra. Jest ich dziewięć i nakłada się je na elementy z poprzedniej sekcji – osobno na dane, osobno na wnioskowanie, osobno na założenia.

• Przejrzystość – nie potrafisz powiedzieć twierdzenia inaczej ani podać przykładu, co znaczy, że sam nie wiesz, o czym mówisz.
• Trafność – zdanie brzmi sensownie, lecz nie zgadza się z danymi, które da się sprawdzić.
• Precyzyjność – w miejscu, gdzie potrzebna jest liczba z jednostką, stoi „dużo osób” albo „szybko”.
• Spójność – dwa twierdzenia w tym samym wywodzie wykluczają się, a autor tego nie zauważa.
• Istotność – argument jest prawdziwy, tylko nie dotyczy rozstrzyganego pytania.
• Uzasadnienie – jedynym poparciem twierdzenia jest to, że wiele osób tak mówi.
• Głębia – odpowiedź omija najtrudniejszą część problemu i zatrzymuje się na jego objawie.
• Rozmach – uwzględniono jeden punkt widzenia, choć w sprawie występują co najmniej dwie strony.
• Uczciwość – dowody są dobierane pod wniosek przyjęty z góry, a dane niewygodne wypadają z zestawienia.

Nie każdy standard jest istotny przy każdym problemie: przy wyborze terminu spotkania precyzyjność decyduje o wszystkim, a głębia o niczym. W praktyce najczęściej zawodzą istotność i uzasadnienie, bo oba wymagają pracy, a wyglądają na spełnione. Sprawdzasz je dwoma pytaniami: czy to dotyczy mojego pytania i skąd to wiadomo?

Co realnie blokuje krytyczne myślenie?

Krytyczne myślenie nie włącza się samo. Jest kompetencją wyższego rzędu, czyli wymaga wysiłku, refleksji i samokontroli, a domyślnym trybem pracy umysłu jest myślenie automatyczne oparte na schematach poznawczych.

Schemat poznawczy to utrwalony wzorzec, który podsuwa gotową interpretację zdarzenia. Znajomy nie odpisał przez dwa dni, a schemat od razu podaje wniosek „obraził się”, choć przeciążona skrzynka tłumaczy to samo. Im silniejsze wcześniejsze doświadczenie związane z sytuacją, tym mocniej schemat narzuca jedną interpretację.

Podział na szybkie i wolne myślenie opisuje tę samą różnicę: tryb szybki podsuwa gotowy sąd bez wysiłku, a tryb wolny trzeba uruchomić świadomie.

Reakcja emocjonalna wyprzedza refleksję intelektualną, bo mózg przetwarza ją wcześniej. Dlatego pierwszym krokiem treningu jest odroczenie osądu, a nie zbieranie danych. Kilkanaście minut przerwy przed odpowiedzią robi więcej niż godzina czytania o błędach poznawczych.

• Natychmiastowa pewność po jednym zdaniu – zapisz swój wniosek i wypisz pod nim dwie informacje, których nie masz.
• Silna irytacja przy odmiennym zdaniu – odłóż odpowiedź na 15 minut i streść stanowisko rozmówcy jego własnymi słowami.
• Wniosek wygodny dla twojego interesu – to egocentryzm, czyli branie własnej korzyści za kryterium prawdy, więc poszukaj dowodu, który działa przeciw tobie.
• Wniosek zgodny ze stanowiskiem twojej grupy – to socjocentryzm, czyli przyjmowanie interesu grupy za miarę słuszności, więc sprawdź, jak ten sam fakt tłumaczy strona przeciwna.

Osobno działa efekt potwierdzenia, czyli skłonność do szukania danych zgodnych z tym, w co już wierzysz. Praktyczna przeciwwaga jest prosta: szukaj najpierw dowodu przeciwnego swojemu wnioskowi, a dopiero potem potwierdzeń.

Trzy warunki realnie wyłączają tę kompetencję: presja czasu, zmęczenie i silne emocje. Egocentryzm i socjocentryzm nasilają się dodatkowo w tematach tożsamościowych i w mocno zaangażowanych grupach. Jeśli występują dwa z tych warunków naraz, decyzję lepiej przesunąć niż podejmować lepiej.

Jak sprawdzić informację, zanim się jej uwierzy?

Szacuje się, że w serwisach społecznościowych informacja fałszywa dociera do porównywalnej liczby odbiorców około sześciokrotnie szybciej niż prawdziwa, licząc do progu mniej więcej 1500 odbiorców. Weryfikacja musi więc wyprzedzać podanie treści dalej, bo sprostowanie nigdy nie dogoni oryginału.

1. Dojdź do źródła pierwotnego twierdzenia, klikając kolejne odniesienia, aż trafisz na pierwszą publikację danych.
2. Sprawdź, czy przytoczony dowód dotyczy dokładnie tego twierdzenia, a nie tematu ogólnie pokrewnego.
3. Oddziel fakt od opinii i od interpretacji: zdania sprawdzalne zaznacz osobno od ocen autora.
4. Ustal, kto zyskuje, jeśli uwierzysz w komunikat, i czy autor ma w sprawie interes finansowy lub polityczny.
5. Wychwyć techniki perswazji: procenty bez punktu odniesienia, historię jednej osoby w roli dowodu, pilność i groźbę.
6. Poszukaj stanowiska alternatywnego i porównaj, jakie dowody stoją za każdą stroną.

Weryfikacja czasem nie rozstrzyga i to poprawny wynik, nie porażka. Zdanie „nie wiem, dane są sprzeczne” jest uczciwsze niż wybór wygodniejszej wersji, a w sprawach zdrowia, prawa i pieniędzy szczegóły zależą od konkretnej sytuacji i warto potwierdzić je u właściwego specjalisty.

Myślenie dialektyczne pozwala utrzymać dwa sprzeczne stanowiska w polu widzenia, dopóki dowody nie przeważą na jedną stronę. Zawieszenie sądu jest decyzją o czekaniu na dane, a nie brakiem decyzji.

Techniki, którymi trenuje się myślenie krytyczne

Techniki różnią się tym, co ćwiczą. Dwie pierwsze porządkują dochodzenie do przyczyny i rozdzielają perspektywy, trzecia uczy rozbioru cudzego argumentu, dwie kolejne wymuszają wyjście z własnego punktu widzenia. Każda ma procedurę i sprawdzalny efekt.

1. Pięć pytań „dlaczego” i diagram Ishikawy

Pytanie „dlaczego” zadaje się maksymalnie pięć razy z rzędu, aż odpowiedź wskaże przyczynę pierwotną, czyli tę, której usunięcie kończy problem. Przy prostych sprawach wystarczają dwa lub trzy powtórzenia. Łańcuch zatrzymujesz wtedy, gdy kolejne „dlaczego” nie zmienia już nic w działaniu.

Przebieg na jednym realnym problemie wygląda tak:

1. Objaw: tydzień przed wypłatą w domowym budżecie brakuje pieniędzy.
2. Pierwsze „dlaczego”: jedzenie kupowane poza domem zjadło około 600 zł w miesiącu.
3. Drugie: obiad kupowany jest codziennie w pracy.
4. Trzecie: rano nie ma czasu przygotować posiłku.
5. Czwarte: budzik dzwoni 20 minut przed wyjściem.
6. Przyczyna pierwotna: kolacja i telefon o północy przesuwają porę snu i skracają ranek.

Metoda zawodzi, gdy przyczyn równoległych jest kilka, bo łańcuch pytań prowadzi tylko jedną ścieżką. Wtedy przyczyny rozpisuje się na diagramie Ishikawy, zwanym „rybim szkieletem” – poziomej linii z odnogami, w których przyczyny grupuje się w kategorie, na przykład ludzie, narzędzia, metoda, otoczenie.

Gdy przyczyny leżą w kilku obszarach naraz, pomaga systemowe myślenie, które patrzy na powiązania między przyczynami, a nie na jeden łańcuch.

2. Sześć kapeluszy myślowych

Technika Edwarda de Bono rozdziela na osobne tury perspektywy, których zwykle używa się jednocześnie i chaotycznie. Zamiast mieszać fakty z emocjami i obawami, zakładasz jedną perspektywę na raz.

• Biały – wyłącznie fakty i dane, bez interpretacji i bez ocen.
• Czerwony – emocje i przeczucia nazwane wprost, bez uzasadniania ich.
• Czarny – zagrożenia, przeszkody i ryzyka wynikające z rozważanego rozwiązania.
• Trzy pozostałe kolory – żółty, zielony i niebieski, którym opisy techniki przypisują zwykle korzyści, nowe pomysły oraz prowadzenie samej dyskusji, choć te znaczenia bywają podawane różnie.

W pojedynkę robisz to tak: jedna tura na perspektywę, krótka notatka po każdej, decyzja dopiero po przejściu wszystkich. Pomieszanie tur odbiera technice cały efekt, bo obawy natychmiast zagłuszają fakty.

3. Rozbiór argumentu na przesłanki i wniosek

Celem jest jedno sprawdzenie: czy z podanych przesłanek naprawdę wynika wniosek. Przesłanka to zdanie podane jako powód, a założenie to zdanie potrzebne do wniosku, lecz niewypowiedziane.

1. Zapisz wniosek jednym zdaniem twierdzącym, własnymi słowami.
2. Wypisz przesłanki, czyli wszystko, co autor podał jako powód.
3. Dopisz założenia, których autor nie wypowiedział, ale bez których wniosek się rozsypuje.
4. Sprawdź, czy przytoczony dowód dotyczy dokładnie tego wniosku, a nie twierdzenia obok.
5. Oceń stopień uzasadnienia: czy przesłanki dają wniosek pewny, prawdopodobny, czy tylko możliwy.

W logicznym myśleniu liczy się nie prawdziwość samych przesłanek, a poprawność przejścia od nich do wniosku. Zdanie prawdziwe może prowadzić do wniosku fałszywego.

Najczęściej pęka ogniwo niewypowiedzianego założenia. Zdanie z dyskusji „zapisałem się na kurs i po miesiącu miałem pracę, więc kurs działa” opiera się na założeniu, że pracy nie dała żadna z pozostałych przyczyn – ani rynek, ani wcześniejsze doświadczenie, ani sto wysłanych zgłoszeń.

Kilka błędów wraca w sporach tak często, że warto znać ich nazwy. Atak na osobę zastępuje odpowiedź na argument oceną jego autora. Fałszywa alternatywa podsuwa dwie opcje, choć istnieje trzecia. Argument z niewiedzy uznaje twierdzenie za prawdziwe, bo nie dowiedziono jego fałszywości, a zniekształcenie stanowiska przypisuje rozmówcy pogląd, którego nie wygłosił. Każdy z nich rozpoznasz po tym, że dowód dotyczy czegoś innego niż teza.

4. Rozmowa z osobą o odmiennych przekonaniach

Ćwiczenie działa dlatego, że rozmówca dostarcza argumentów, których twój własny schemat poznawczy nigdy nie wygeneruje. Sam z sobą odtwarzasz tylko te kontrargumenty, które już znasz.

Zasady wykonania są krótkie i wszystkie obowiązkowe:

• Celem jest zrekonstruowanie stanowiska drugiej strony, nie wygranie sporu
• Streszczenie stanowiska rozmówcy jego własnym językiem następuje przed twoją odpowiedzią
• Kontrargument pada dopiero po tym, jak rozmówca potwierdzi, że streszczenie jest wierne
• Pytania o dowody zastępują ocenę intencji rozmówcy

Efekt jest sprawdzalny bez żadnego testu: potrafisz podać najsilniejszy argument strony przeciwnej i rozmówca uznaje go za swój. Jeśli w streszczeniu wychodzi karykatura, ćwiczenie nie zostało wykonane.

5. Analiza przypadku i symulacja decyzji

Do analizy nadaje się przypadek, w którym znasz wynik oraz zestaw informacji dostępnych przed decyzją. Bez tego drugiego warunku ćwiczenie zamienia się w mądrzenie się po fakcie, bo wynik podpowiada odpowiedź.

Przebieg ma stałą kolejność:

1. Odtwórz stan wiedzy sprzed decyzji i zasłoń wszystko, co wydarzyło się później.
2. Sformułuj własną decyzję na piśmie razem z uzasadnieniem w trzech zdaniach.
3. Odsłoń rzeczywisty wynik dopiero po zapisaniu swojej decyzji.
4. Porównaj oba rozumowania i wskaż, który z ośmiu elementów zawiódł u ciebie.

Wariant lżejszy nadaje się do codziennego użytku. Przy własnej decyzji zapisujesz trzy rzeczy: przewidywany skutek, datę sprawdzenia i informację, która kazałaby ci zmienić zdanie. Notatka decyzyjna jest podstawowym narzędziem myślenia strategicznego, bo pozwala odróżnić dobrą decyzję od szczęśliwego wyniku.

Czy krytycznego myślenia można się nauczyć w oderwaniu od konkretnej dziedziny?

To najmocniej dyskutowany punkt w całej literaturze przedmiotu. Spór dotyczy przenoszalności, czyli tego, czy umiejętność wyćwiczona na jednym materiale działa na innym.

Stanowisko radykalne, kojarzone z Johnem McPeckiem, mówi, że ogólnych umiejętności myślenia nie ma. Myślenie zawsze dotyczy czegoś, więc bez wiedzy o dziedzinie nie ma czym myśleć. Nauczanie krytycznego myślenia jako osobnego przedmiotu mija się z celem.

Stanowisko przeciwne, reprezentowane przez Harveya Siegela i Roberta Ennisa, wskazuje kontrprzykłady. Rozpoznanie fałszywej alternatywy albo ataku na osobę działa tak samo w rozmowie o zdrowiu i o polityce, więc część narzędzi da się przenosić między tematami.

Dla ciebie konsekwencja jest jedna: ćwicz na materiale z dziedziny, którą już znasz. Braki wiedzy przedmiotowej maskują się jako błędy myślenia, a wtedy nie wiesz, czego poprawiać. Stąd operacyjne kryterium wejścia – przed oceną argumentu sprawdź, czy rozumiesz pojęcia, którymi się posługuje, i wypisz te, których nie umiesz wyjaśnić jednym zdaniem.

Jak pokazać krytyczne myślenie w pracy i podczas rozmowy kwalifikacyjnej?

Kompetencję weryfikuje się przez opis konkretnych sytuacji w doświadczeniu zawodowym oraz przez pytania o przykłady z przeszłości.

Jedno zdanie o doświadczeniu ma zawierać cztery składniki:

• Sytuacja wyjściowa z liczbą, która pokazuje skalę problemu
• Wykonana czynność analityczna, czyli co dokładnie sprawdziłeś w danych
• Decyzja podjęta na podstawie tego sprawdzenia
• Liczbowy skutek działania

Wersja słaba brzmi tak: „odpowiadałem za analizę danych sprzedażowych, wykazując się krytycznym myśleniem”. Nie ma w niej ani problemu, ani decyzji, ani wyniku, więc rekruter nie ma czego weryfikować.

Wersja mocna zawiera wszystkie cztery elementy: „sprzedaż w dwóch punktach spadła o 18 procent; ustaliłem, że raport liczył zwroty jako sprzedaż, przeliczyłem dane bez zwrotów i zmieniłem plan zatowarowania, po czym braki na półce spadły z 12 do 4 procent w ciągu kwartału”. Siłę odpowiedzi podnosi jedna liczba pokazująca skutek, nie długość opisu.

Na pytanie sytuacyjne odpowiadasz trzema elementami: jakimi informacjami dysponowałeś, jakie założenie okazało się fałszywe i jak je sprawdziłeś. Ostatni element decyduje najczęściej, bo pokazuje procedurę, a nie szczęśliwy przypadek. Wymagania różnią się między branżami i stanowiskami, więc ten sam przykład warto opowiadać z innym akcentem w firmie technologicznej i w administracji.

W części rekrutacji, głównie na stanowiska prawnicze, finansowe i menedżerskie, dochodzi wystandaryzowany test myślenia krytycznego. Ma zwykle pięć części – wnioskowanie, rozpoznawanie założeń, dedukcję, interpretację danych i ocenę siły argumentów – około 40 zadań i limit od 30 do 60 minut. Zadania opierają się na krótkim fragmencie tekstu, a odpowiada się wyłącznie na podstawie podanych informacji, nie własnej wiedzy.

Od czego zacząć trening w pierwszym tygodniu?

Pierwszy tydzień to nie nauka teorii, a trzy lub cztery powtarzalne czynności wykonane na realnych sprawach. Każda ma jedno pytanie kontrolne i efekt, który zapisujesz w jednym zdaniu.

1. Odrocz osąd przy jednej silnej reakcji emocjonalnej: odłóż odpowiedź o 15 minut, zapisz wniosek, który narzucił się od razu, i odpowiedz sobie, co przyjąłeś bez sprawdzenia.
2. Dojdź do źródła pierwotnego jednej informacji z sieci i zanotuj, ile odniesień musiałeś kliknąć oraz czy dowód dotyczy tego samego twierdzenia.
3. Rozłóż jeden cudzy argument na przesłanki i wniosek, dopisz niewypowiedziane założenie i oceń, czy wniosek bez niego się utrzymuje.
4. Zapisz jedną notatkę decyzyjną: przewidywany skutek, datę sprawdzenia i informację, która zmieniłaby twoją decyzję.

Postęp poznasz po jednej rzeczy: rośnie liczba sytuacji, w których potrafisz nazwać własne założenie przed wydaniem osądu. Drugim sygnałem jest to, że wracasz do notatek decyzyjnych w wyznaczonym terminie, zamiast pamiętać tylko te przewidywania, które się sprawdziły.