Nieświadomość – czym jest i jak wpływa na nasze wybory?

Uzasadnienie własnej decyzji brzmi sensownie zwykle dlatego, że powstało już po jej podjęciu. Dopiero powtórka tego samego finału — po zmianie pracy, miasta albo partnera — pokazuje, że wybierał ktoś inny niż ten, kto teraz tłumaczy. Nieświadomość nazywa właśnie tę część pracy, której świadomość nie widzi. Poznaje się ją po skutkach.

Czym jest nieświadomość i czym różni się od podświadomości?

Nieświadomość to jeden z trzech obszarów aparatu psychicznego i zarazem najobszerniejszy z nich. Kryterium podziału jest tylko jedno: możliwy poziom uświadomienia danej treści. Warstwowy opis psychiki pochodzi z modelu topograficznego, który Zygmunt Freud opracował w latach 1900-1905.

• Świadomość – treści, o których myślisz w tej chwili i które kontrolujesz; dostęp bez żadnego wysiłku.
• Przedświadomość – treści chwilowo nieobecne, ale odzyskiwalne wysiłkiem pamięci, na przykład nazwa ulicy z dzieciństwa.
• Nieświadomość – zjawiska niedostępne wprost; ujawniają się w szczególnych okolicznościach albo przy użyciu specjalnych technik.

Nieświadomość nie jest workiem na wszystko, czego nie pamiętasz. Przechowuje treści wyparte, popędy i pierwotne pragnienia, a o ich niedostępności decyduje konflikt z normą moralną albo poziom lęku, jaki wywołałyby po dotarciu do świadomości. Zapomniany numer telefonu leży w przedświadomości, bo nic w nim nie budzi napięcia.

Proporcje najłatwiej pokazać metaforą góry lodowej. Nad wodą widać około jednej dziesiątej bryły – to świadomość, tuż pod powierzchnią leży to, co pamięć odzyskuje bez trudu, a cała reszta masy odpowiada obszarowi niedostępnemu wprost.

W potocznej polszczyźnie funkcjonuje słowo „podświadomość”, którego literatura fachowa nie używa. Stosuje się dwa inne terminy, a różnica między nimi nie jest kosmetyczna: „nieświadome” jest ściślejsze, bo nazywa coś nieosobowego, pewien rodzaj treści i procesów, natomiast „nieświadomość” sugeruje istnienie w psychice osobnego, samodzielnego bytu.

Z tego warstwowego ujęcia wzięła się druga nazwa psychoanalizy – psychologia głębi, po niemiecku Tiefenpsychologie. Nazwa oddaje sposób myślenia: psychika opisywana jest jako poziomy leżące jeden pod drugim, a nie jako jednolity strumień myśli.

Reguły nieświadomego

Nieświadome nie działa według reguł, jakich oczekujesz od myślenia. Opisują je trzy cechy: alogiczność, brak zasad dotyczących czasu i przestrzeni oraz obecność symboli. Najwyraźniej widać je w marzeniu sennym, dlatego sen stał się w psychoanalizie głównym materiałem do pracy.

• Alogiczność znosi zasadę niesprzeczności, więc silne pragnienie i zakaz jego spełnienia mogą istnieć obok siebie, nie wykluczając się.
• Brak zasad czasu oznacza, że wyobrażenie z piątego roku życia działa z tą samą siłą co wczorajsze, bo nieświadome nie opatruje treści datą.
• Symbol zastępuje treść wprost nieakceptowalną, dlatego sen posługuje się obrazem, a nie zdaniem.

Nieświadome mogą być wyobrażenia, czyli zespoły śladów pamięciowych obsadzone pewną ilością energii popędu. Ten ładunek nazywa się obsadzeniem, po niemiecku besetzung, i im jest większy, tym mocniej wyobrażenie naciska na granicę świadomości.

Stąd wynika warunek brzegowy, który w popularnych opisach zwykle przepada: same popędy nie mogą być nieświadome. Mówiąc „nieświadomy lęk”, mamy na myśli nieświadome wyobrażenie, które wywołałoby lęk po dotarciu do świadomości, a nie emocję ukrytą przed samą sobą.

Wyparcie, cenzura i sublimacja

Treść odsunięta od świadomości nie znika. Wraca w formie zmienionej i ma na to trzy kanały: marzenia senne, czynności pomyłkowe oraz objawy nerwicowe. Żadna treść nie przechodzi do świadomości bez filtra, a filtr ten zniekształca to, co przepuszcza.

• Cenzura – instancja filtrująca; przepuszcza materiał tylko w postaci przetworzonej, zamienionej na obraz senny, pomyłkę albo objaw.
• Wyparcie – usunięcie wyobrażenia ze świadomości i utrzymywanie go poza nią; treść zostaje w psychice i nadal działa.
• Sublimacja – przekierowanie energii popędowej na cel akceptowany społecznie, na przykład twórczość, naukę albo opiekę nad innymi.

Wyparcie różni się od zapomnienia jedną rzeczą. Zapomniana informacja słabnie i przestaje mieć znaczenie, natomiast treść wyparta zachowuje pełny ładunek i szuka drogi wyjścia.

Siła deformacji rośnie wraz z nieakceptowalnością treści. Drobne pragnienie pojawia się w snach niemal wprost, a wyobrażenie sprzeczne z własnymi normami wraca dopiero jako symbol albo objaw – napięcie w ciele, uporczywa myśl, niewytłumaczalna niechęć.

Utrzymywanie tego stanu ma swoją cenę energetyczną. Znaczna część energii produkowanej przez popędy idzie na powstrzymywanie treści przed wydostaniem się do świadomości albo na szukanie dla nich akceptowalnej formy, co tłumaczy zmęczenie pojawiające się bez wysiłku fizycznego. Bywa też rozpoznawalne po uporczywym omijaniu jednego tematu w rozmowie, choć taki opis mechanizmu nie jest kryterium diagnostycznym.

Wyparcie to tylko jeden przedstawiciel większej rodziny mechanizmów obronnych. Ich uporządkowanym opisem, jako osobnymi procedurami psychiki radzącej sobie z lękiem, zajęła się Anna Freud, rozszerzając teorię z pojedynczego procesu na cały katalog.

Sublimacji Freud przypisał rolę znacznie większą niż obronną, bo w jego ujęciu przekierowana energia popędowa jest źródłem kultury, religii i życia społecznego.

Id, ego i superego

W 1923 roku, w pracy „Ja i To”, pojawiła się druga topika. Zastąpiła model warstwowy ujęciem bardziej dynamicznym: psychika działa jak układ trzech instancji o rozbieżnych celach, a nie jak trzy poziomy dostępności treści.

Każda instancja ma własną zasadę działania i własny stopień nieświadomości:

• Id (To) – kieruje się zasadą przyjemności i domaga się natychmiastowego zaspokojenia; jest w całości nieświadome, pierwotne i filogenetycznie najstarsze.
• Ego (Ja) – rozwija się z id w kontakcie z rzeczywistością, działa zgodnie z zasadą rzeczywistości i pośredniczy między id, superego oraz światem zewnętrznym; częściowo świadome, częściowo nie.
• Superego (Nad-Ja) – wewnętrzna reprezentacja norm społecznych; ocenia, karze poczuciem winy i w dużej mierze pracuje poza świadomością.

Najczęstsze nieporozumienie polega na stawianiu znaku równości między nieświadomym a id. W tym modelu całkowicie niedostępne jest wyłącznie id, a nieświadomie działają również fragmenty pozostałych dwóch instancji: ego uruchamia mechanizmy obronne bez udziału namysłu, a superego karze poczuciem winy, którego źródła nie potrafimy nazwać.

Napięcie między popędem a uwewnętrznionymi normami jest tu stanem stałym, nie wyjątkiem. Nazwanym przykładem takiego konfliktu jest kompleks Edypa, czyli wczesny układ, w którym pociąg do rodzica przeciwnej płci spotyka się z rywalizacją wobec rodzica tej samej płci i z lękiem przed karą.

Po czym poznać nieświadomość w codziennych wyborach?

Nieświadomy udział w decyzji rozpoznaje się po dwóch rzeczach. Pierwsza to powtarzalność: ten sam skutek wraca, choć okoliczności się zmieniły. Druga to rozbieżność – podane uzasadnienie nie tłumaczy zachowania, które właśnie miało miejsce.

• Przejęzyczenie i pomyłka – zamiast planowanego słowa pada inne, powiązane z tematem, który rozmowa omijała; ta sama pomyłka wraca przy tej samej osobie.
• Powtarzalny wzorzec relacyjny – kolejne bliskie relacje kończą się z tego samego powodu, mimo że partnerzy różnią się wszystkim poza jedną cechą.
• Reakcja nieproporcjonalna do bodźca – krótka uwaga wywołuje wielogodzinne napięcie, a sprawa obiektywnie poważniejsza przechodzi bez śladu.
• Wybiórcze odkładanie – jedno zadanie czeka miesiącami, choć zajmuje kwadrans, podczas gdy pozostałe idą sprawnie.
• Sen wracający w tym samym schemacie – powtarza się motyw, sytuacja albo miejsce, zwykle w okresach nasilonego konfliktu.

Racjonalizacja dorabia decyzji logiczny powód już po jej podjęciu. Dlatego uzasadnienie brzmi sensownie i spójnie, ale nie przewiduje kolejnego wyboru w tej samej sytuacji – a to najprostszy test jego prawdziwości.

Mostem między teorią a codziennymi wyborami jest u Freuda fiksacja. Wyróżnił trzy fazy dziecięcego seksualizmu, związane z uwrażliwieniem trzech podstawowych sfer erogenicznych: oralną, analną i falliczną, przy czym trzecia przypada mniej więcej między trzecim a szóstym rokiem życia. W pełnej sekwencji dochodzą jeszcze okres latencji i faza genitalna, ale napięcia rozwojowe lokują się w trzech pierwszych.

Fiksacja oznacza rodzaj upodobania do konkretnego okresu rozwojowego. Mechanizm jest prosty: im silniejsze zafiksowanie, tym większa tendencja do powielania w dorosłych wyborach problemów emocjonalnych właściwych dla tego okresu – zależności i lęku przed utratą przy fazie oralnej, kontroli i uporu przy analnej, rywalizacji i stosunku do autorytetu przy fallicznej.

Konflikt fazy fallicznej opisują dwa nazwane układy. Kompleks Elektry dotyczy dziewczynek i zakłada, że pożądanie kieruje się na ojca, a rywalizacja na matkę, w układzie odwróconym względem wersji męskiej.

Powtarzalny schemat decyzji ma niemal każdy i sam z siebie nie oznacza zaburzenia. Znaczenie ma to, czy przynosi ten sam niechciany skutek mimo zmiany warunków, bo dopiero wtedy staje się materiałem do pracy nad sobą.

Ile czasu przed świadomą decyzją rusza mózg?

Aktywność mózgu poprzedzającą świadomą intencję mierzy się w setkach milisekund przy prostym ruchu ręki i w sekundach przy swobodnym wyborze. Te dwie wartości nie pochodzą z tego samego pomiaru i nie wolno ich uśredniać, bo różnią się metodą oraz typem zadania.

Oś czasu prostego ruchu ręki, znana z eksperymentu Libeta z zapisem EEG, wygląda tak:

1. 550 ms przed ruchem rośnie aktywność elektryczna w korze ruchowej, nazywana potencjałem gotowości.
2. Około 200 ms przed ruchem badany zauważa u siebie świadomą intencję poruszenia ręką, a więc już po pojawieniu się potencjału.
3. Punkt zerowy tej osi wyznacza sam ruch, czyli zarejestrowany skurcz mięśnia.

Przy swobodnym wyborze wartości rosną o kilka rzędów wielkości. W badaniu z użyciem fMRI, czyli obrazowania przepływu krwi w mózgu, charakterystyczna mapa aktywności wyprzedzała naciśnięcie przycisku o około 7 sekund, a górna granica wyprzedzenia w doświadczeniach neuroobrazowych sięga 10 sekund. Najwcześniejszą informację pozwalającą wnioskować o przyszłym wyborze kodowały kora przedczołowa i kora ciemieniowa.

Rozbieżność między milisekundami a sekundami ma prostą przyczynę. EEG rejestruje szybką aktywność elektryczną pojedynczego, wyćwiczonego ruchu, natomiast obrazowanie pokazuje uśrednioną i mało precyzyjną aktywność neuronalną przy zadaniu polegającym na swobodnym wyborze jednej z dwóch opcji.

Interpretacja tych liczb ma trzy słabe punkty. W eksperymencie kontrolnym potencjał gotowości pojawiał się przed wyborem, ale był jednakowy niezależnie od tego, czy badany wykonał ruch – to pozwoliło uznać go raczej za przejaw wzmożonej uwagi niż za ślad podjętej decyzji.

Drugie zastrzeżenie dotyczy sposobu odczytu momentu decyzji. Badani określali go na podstawie szybko obracającej się wskazówki zegara, a do dziś nie jest jasne, czy potencjał gotowości inicjuje ruch, czy jest już następstwem wcześniejszej aktywności. Trzecie zastrzeżenie jest liczbowe: w wersji z fMRI wzięło udział czternaście osób, a przy tak małej próbie wnioski o mechanizmie pozostają ostrożne.

Z tych samych danych wyprowadzono kontrargument, nazywany prawem weta. Między świadomym odczuciem intencji a wykonaniem ruchu zostaje okno 100-200 ms, w którym działanie można jeszcze świadomie powstrzymać – sprawczość dotyczyłaby wtedy nie inicjowania ruchu, lecz jego zablokowania.

Warto rozdzielić dwie rzeczy, które popularne opisy zlewają w jedno. Pomiary EEG i fMRI nie dotyczą treści wypartych ani konfliktu z normą moralną, tylko szybkości przetwarzania. Pokazują jednak coś, co dobrze pasuje do wywodu psychoanalitycznego: świadomość dostaje wynik pracy, której początku nie widzi.

Czym nieświadomość zbiorowa Junga różni się od freudowskiej?

U Junga nieświadomość ma dwie warstwy – indywidualną i zbiorową. Ta głębsza nie pochodzi z biografii jednostki, więc nie da się jej wytłumaczyć historią wyparć jednej osoby.

Pierwsze kryterium porównania to pochodzenie treści. U Freuda zawartość nieświadomego powstaje z osobistych doświadczeń usuniętych ze świadomości, natomiast nieświadomość zbiorowa miała się ukształtować w toku ewolucji, pod wpływem doświadczeń powtarzających się przez wiele pokoleń.

Drugie kryterium to zawartość. Warstwa zbiorowa mieści dwa rodzaje wzorców: instynkty, czyli podstawowe schematy reagowania, oraz archetypy, czyli wzorce myślenia, przeżywania i zachowania wspólne dla ludzi niezależnie od kultury. Jungowskie archetypy nie są gotowymi obrazami, a schematami, które wypełniają się treścią z otoczenia i historii życia.

Trzecie kryterium to relacja do ego, czyli do świadomego „ja”. Jung porównywał ją do morza, po którym płynie statek świadomego ja, a warstwa zbiorowa stanowi w tym obrazie fundament dla nieświadomości indywidualnej, nie jej dodatek.

Różni się także status samego pojęcia. Nieświadomość obejmuje u Junga treści, zjawiska, emocje, czynności i procesy psychiczne niedostępne dla ego, ale opisywana jest raczej jako proces niż jako magazyn odłożonych treści. To przesuwa punkt ciężkości z odzyskiwania wspomnień na obserwowanie tego, co dzieje się w psychice teraz.

Ujęcia nieświadomości w psychoterapii i granice teorii Freuda

Słowo „nieświadomość” nie znaczy tego samego w każdym nurcie. W psychoterapii mówi się o czterech jej formach: psychoanalitycznej, poznawczej, fenomenologicznej i behawioralnej, a każda wskazuje inny rodzaj procesów i inny sposób pracy z nimi.

• Nieświadomość psychoanalityczna – wyobrażenia wyparte, bo budzą lęk albo kolidują z normą; dostęp pośredni, przez sny, skojarzenia i opór.
• Nieświadomość poznawcza – wiedza utajona i proceduralna oraz automatyzmy o funkcji adaptacyjnej; tu należy prowadzenie samochodu, wiązanie buta i rozpoznawanie twarzy w tłumie.
• Nieświadomość fenomenologiczna – przedrefleksyjne tło przeżycia, nieujęte jeszcze w słowa; nie zostało ukryte, tylko nie zdążyło stać się przedmiotem uwagi.
• Nieświadomość behawioralna – wyuczone reakcje uruchamiane bodźcem, bez udziału namysłu, na przykład wyćwiczony odruch unikania.

Większość codziennych automatyzmów tłumaczy forma poznawcza, nie freudowska. Kiedy zmieniasz bieg albo czytasz słowo bez literowania, korzystasz z wiedzy proceduralnej, w której nic nie zostało wyparte – jest niedostępna, bo świadome sterowanie takim procesem byłoby wolniejsze.

Wspólny mianownik jest jednak wyraźny. Podział na racjonalne i irracjonalne, świadome i automatyczne, występuje także w terapii poznawczo-behawioralnej, a celem pracy w obu podejściach jest zwiększenie roli świadomości i refleksji w miejscu, gdzie dotąd decydował automat.

Rewizje szły również z wnętrza samej psychoanalizy. Psychologia indywidualna Alfreda Adlera przesunęła punkt ciężkości z popędów seksualnych na poczucie niższości i dążenie do znaczenia, zmieniając odpowiedź na pytanie, co właściwie napędza wybory.

Status teorii pozostaje przedmiotem sporu wewnątrz dziedziny. Część środowiska uznaje dziedzictwo Freuda za niespójne z ustaleniami psychologii eksperymentalnej i zarzuca wielu jego koncepcjom brak solidnej podstawy empirycznej. Jednocześnie samo pojęcie procesów nieświadomych nie jest dziś odrzucane ani przez psychologię, ani przez neuronaukę – spór dotyczy treści, jaką się w nim umieszcza.

Kiedy przyjrzeć się własnym nieświadomym wzorcom i jak się do nich dociera?

Moment na taką pracę wyznacza jedna sytuacja: powtarzalny wzorzec decyzji, który przynosi ten sam niechciany skutek mimo zmiany okoliczności. Jednorazowa nieudana decyzja mieści się w statystyce, natomiast trzecie powtórzenie tego samego finału przy innych ludziach i w innym miejscu wskazuje na czynnik po stronie wybierającego.

1. Powtórka tego samego skutku po zmianie pracy, miasta albo partnera.
2. Decyzja podjęta wbrew wcześniejszemu postanowieniu, ponownie w tej samej sytuacji.
3. Uzasadnienie wyboru, które zmienia się po fakcie, przy niezmienionym zachowaniu.
4. Silna reakcja na jeden temat, wracająca przy każdym zetknięciu się z nim.
5. Unikanie jednej konkretnej sprawy utrzymujące się miesiącami, bez realnej przeszkody.

Żaden z tych punktów nie jest objawem choroby i żaden nie wystarcza do rozpoznania. Są przesłanką do rozmowy, bo wzorzec widoczny z zewnątrz bywa niewidoczny dla osoby, która go realizuje – własne uzasadnienia brzmią przekonująco właśnie dlatego, że powstały na własny użytek.

• Wolne skojarzenia – pacjent mówi wszystko, co przychodzi mu do głowy, bez selekcji; miejsca przerwania i nagłej zmiany tematu wskazują punkty napięcia.
• Analiza snów – materiałem staje się obraz senny, w którym treść nieakceptowalna wraca w postaci symbolu.
• Analiza przejęzyczeń – przedmiotem pracy są czynności pomyłkowe: pomyłki słowne, zapominanie nazwisk, gubienie przedmiotów.
• Analiza oporu – pracuje się nad samym unikaniem, czyli nad spóźnieniami, milczeniem i odwoływaniem spotkań, bo opór pokazuje, gdzie leży treść chroniona.

Przypomnieniu wypartej sceny towarzyszy czasem odreagowanie, czyli gwałtowne uwolnienie emocji związanych z pierwotnym zdarzeniem. Samo wspomnienie bez tego ładunku uchodziło w klasycznej psychoanalizie za niepełne.